Birinci Ulusal Mimarlık Akımı (1908-1930): Sirkeci Postanesi'nden İkinci Meclis binasına, Kemaleddin, Vedat Tek, Koyunoğ

Neden bu konu?

Ankara Palas, Gazi Eğitim Enstitüsü, Etnografya Müzesi, Türk Ocağı binası ve İkinci Meclis binası bu forumda kendi konularında anlatıldı. Bu yapıların çoğu, aynı mimari akımın ürünüdür: Birinci Ulusal Mimarlık Akımı. Bu konu tek tek binalar yerine akımın kendisini ele alır: ne zaman ve nerede doğdu, kimler öncülük etti, Cumhuriyet'in ilk on yılında neden devlet binalarının resmî üslubu oldu ve 1930'larda neden yerini başka anlayışlara bıraktı? Konu Türkçe Vikipedi'deki Birinci Ulusal Mimarlık Akımı, Mimar Kemaleddin, Vedat Tek ve Arif Hikmet Koyunoğlu maddeleri ile İngilizce Wikipedia'daki First national architectural movement ve Atatürk's reforms maddelerine dayanır.

Adı ve tanımı

Türkçe maddeye göre Birinci Ulusal Mimarlık Akımı; "neoklasik Türk üslubu" ya da "millî mimari rönesansı" olarak da anılan, ağırlıklı olarak 1908 ile 1930 arasında yaygın olan mimari üsluptur. Osmanlı döneminde başlamış olsa da asıl etkisini Cumhuriyet döneminde göstermiştir. Akım mimaride yerel, Türk bir tarz oluşturmayı hedeflemiş ve bunu yaparken klasik Osmanlı yapılarındaki mimari öğeleri ve süslemeleri sıklıkla kullanmıştır. Etkisi büyük ölçüde kamu binalarıyla sınırlı kalmıştır. Madde, akıma "Osmanlı canlandırmacılığı" veya "yeni Osmanlıcılık" adlarının da verildiğini belirtir.

İngilizce First national architectural movement maddesi de akımın 1908-1930 arasında en yaygın olduğunu, ancak 1930'ların sonuna kadar sürdüğünü yazar. Madde, Osmanlıcılıktan esinlenen akımın Osmanlı ve Anadolu Selçuklu mimarisinin klasik öğelerini çağdaş binalarda kullanmaya çalıştığını ve Osmanlı öğelerine odaklanmasına karşın en yaygın olduğu dönemin Cumhuriyet'in ilk on yılı olduğunu vurgular.

Doğuş: Sirkeci'deki postane

İngilizce maddeye göre akım 20. yüzyılın başında Osmanlı başkenti İstanbul'da, yeni binaların tasarımına Türk öğelerini geri getirmek amacıyla doğdu. 18. yüzyılın sonundan beri saray yapılarının çoğunda Barok, Neoklasik ve Rokoko gibi Avrupa üslupları tercih edilmişti. Neoklasik Türk üslubunda yapılmış ilk bina olarak Vedat Bey'in Sirkeci'deki Büyük Postanesi (1905-1909) kabul edilir. Bina, iki renkli taş işçiliği ve geometrik İslami desenler gibi 16. yüzyıl klasik Osmanlı öğelerini yeniden kullandı ve akımı başlattı; akım o sırada "Yeni Osmanlı mimarisi" diye adlandırıldı.

Madde, 1908 Jön Türk Devrimi'nden sonra yeni hükümetin bu üslubu Batı Avrupa tarzındaki binalara karşı desteklediğini yazar. İmparatorluğun son on yılında yapılan 7. Eyüp Reşadiye Lisesi (1911), Beşiktaş İskelesi (1913), Tayyare Şehitleri Anıtı (1916) ve İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin, tamamlandığında 1920'de ilk Büyük Millet Meclisi binası olacak yeni merkezi bu üslupla yapıldı. Kemaleddin'in Tayyare Apartmanları ise 1918-1922 arasında, İstanbul'un işgali sırasında inşa edildi.

Cumhuriyet'in resmî üslubu

İngilizce maddeye göre Kurtuluş Savaşı'ndan ve Cumhuriyet'in kuruluşundan sonra Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal başkanlığındaki hükümet bu üslubu daha da destekledi ve akım altın çağını 1920'lerde yaşadı. İkinci Büyük Millet Meclisi binası (1924), Maliye Bakanlığı genel merkezi (1925) ve Kültür Bakanlığı genel merkezi (1927) neoklasik Türk üslubuyla yapıldı. İngilizce Atatürk's reforms maddesi de akımı Cumhuriyet'in kültür reformlarının bir parçası olarak anar: maddeye göre hükümet, Anadolu Selçuklu ve Osmanlı mirasının bir karışımı olan, Türk kültürünün ayırt edici özelliklerini yansıtacak binaların yapılmasını teşvik etti; bunların çoğu yeni başkent Ankara'daydı.

Türkçe madde akımın önemli örneklerini sayar: Kemaleddin'in İstanbul'daki Kemer Hatun Camisi, Laleli'deki Tayyare Apartmanları (bugünkü Merit Antik Oteli) ve Ankara'daki TCDD Genel Müdürlük binası; 1926-1927'de yapılan ve bugün Devlet Tiyatrolarına hizmet veren II. Vakıf Apartmanı; Vedat Tek'in Sirkeci Büyük Postanesi ve Haydarpaşa Vapur İskelesi; Koyunoğlu'nun Ankara'daki Resim ve Heykel Müzesi (1927-1930) ile Etnografya Müzesi (1925-1928); Mongeri'nin Ulus'taki Ziraat Bankası Genel Müdürlüğü (1926), Osmanlı Bankası (1926) ve Türkiye İş Bankası (1928) binaları.

Koyunoğlu: Sanayi-i Nefise'den Ankara'ya

Türkçe Arif Hikmet Koyunoğlu maddesine göre 1888'de İstanbul'da doğan Koyunoğlu, 1908-1914 arasında Sanayi-i Nefise Mektebi'nde Giulio Mongeri ve Alexandre Vallaury'nin öğrencisi oldu. İşgal güçlerinin baskısı üzerine 1922'de Ankara'ya geçti, bir süre Şeriye ve Evkaf Vekaleti'nde mimar olarak çalıştı, sonra kendi bürosunu açtı. Maddeye göre Ankara'daki en önemli yapıtları Etnografya Müzesi ve bugün müze olarak kullanılan Türk Ocağı binasıdır; Bursa'daki Tayyare Kültür Merkezi de en önemli eserleri arasında sayılır. Daha sonra İstanbul'a yerleşerek eski yapıların onarımı ve ev-apartman inşaatlarıyla uğraştı. 1981'de Atatürk Sanat Armağanı verilen Koyunoğlu 1982'de öldü. Koyunoğlu'nun yaşamı, akımın İstanbul'dan Ankara'ya taşınmasının bir özeti gibidir.

Eleştiriler ve sonu

Türkçe madde, akıma yönelik en yaygın eleştirilerin teknolojiye ayak uyduramaması ve seçmeci, biçimsel bir akım olması olduğunu yazar. İngilizce maddeye göre bina talebinin yüksekliği ve Türk mimar sayısının azlığı nedeniyle 1930'larda Batı etkileri yeniden güç kazandı. Türk hükümeti Clemens Holzmeister ve Ernst Egli gibi Avrupalı mimarları getirerek birçok binayı onlara tasarlattı. Bu durum çağdaş mimariyle neoklasik Türk üslubunun karışımını doğurdu; bunun en belirgin örneği Sivas istasyon binasıdır (1934). Üslupların bu karışımı 1939-1950 arasındaki İkinci Ulusal Mimarlık Akımı'na yol açtı.

İngilizce Atatürk's reforms maddesi bu geçişin kent ölçeğindeki karşılığını da anlatır: kamu kurumlarının İstanbul'dan yeni başkente taşınmasıyla birlikte Ankara için özel bir imar müdürlüğü kuruldu; davet edilen şehirci Hermann Jansen Ankara'nın gelişim planını hazırladı, Henri Prost da İstanbul için benzer planlarla görevlendirildi; madde, bu çabaların İkinci Dünya Savaşı'nın güçlükleri nedeniyle yarım kaldığını ekler. Türkçe Vedat Tek maddesi de mimarın eserlerinin Sirkeci'deki Büyük Postane'den Ankara'daki İkinci Meclis binası ve Ankara Palas'a uzandığını yazar; yani akımın iki öncüsü, Cumhuriyet'in yeni başkentinin ilk simge yapılarını da tasarlamıştır.