Milliyetçilik ilkesi: Gökalp'in hars-medeniyet ayrımından Medeni Bilgiler'deki millet tanımına

Neden bu konu?

Milliyetçilik, Altı Ok'un üçüncü ilkesidir ve Atatürk ilkeleri arasında en çok farklı biçimde yorumlananlardan biridir. Bu konu, kaynakların ilkeyi nasıl tanımladığını, Atatürk'ün millet tanımının hangi metinde geçtiğini, Türk Ocakları ve Türkçülükle ilişkisini ve ilkenin bugünkü anayasaya nasıl yansıdığını anlatır. Konu Türkçe Vikipedi'deki Atatürk İlkeleri, Medeni Bilgiler ve Türk Ocakları maddeleri ile İngilizce Wikipedia'daki Kemalism ve Turkish nationalism maddelerine dayanır. Tartışmalı değerlendirmeler, kimin yaptığı belirtilerek ayrı kutularda verilmiştir.

Kaynaklardaki tanım

Türkçe Atatürk İlkeleri maddesine göre Atatürk'e göre millet; geçmişte bir arada yaşamış, bir arada yaşayan ve gelecekte de bir arada yaşama inancında ve kararında olan, aynı vatana sahip, aralarında dil, kültür ve siyasi birlik bulunan insanlar topluluğudur. Madde, Atatürk'ün tanımladığı milliyetçiliği "din ve ırk ayrımı gözetmeksizin, ulus tanımını vatandaşlık ve üst kimlik değerlerine dayandıran sivil milliyetçi bir vatanperverlik anlayışı" olarak niteler.

Aynı madde, Atatürk'ün milleti şu cümleyle tarif ettiğini aktarır: "Türkiye halkı, ırken veya dinen veya harsen birleşik ve yekdiğerine karşı hürmet ve fedakârlık hisleriyle dolu ve mukadderat ve menfaatleri ortak olan bir toplumsal hey'ettir." Madde ayrıca Atatürk'ün, Ziya Gökalp gibi Türkçülerin kültür (hars) ile medeniyet arasında yaptığı ayrıma katılmadığını ve "medeniyet, harstan başka bir şey değildir" yorumunu yaptığını belirtir.

Altı ölçüt

İngilizce Kemalism maddesi aynı tanımı biraz daha ayrıntılı verir. Atatürk Türk milletini "Türkiye Cumhuriyeti'ni kuran halk" olarak tanımlamış; Türk milletinin oluşumunu etkileyen doğal ve tarihî olguları şöyle sıralamıştır: siyasi varlıkta birlik, dilde birlik, yurtta birlik, ırk ve menşede birlik, tarihî akrabalık ve ahlaki akrabalık. Madde, vatandaşlığın genellikle devlet sınırları içinde doğumla ve kan bağı ilkesiyle kazanıldığını ekler.

Toplumsal sözleşme ve Osmanlıcılığın çöküşü

İngilizce Kemalism maddesine göre Kemalist devrim, çok dinli ve çok etnikli Osmanlı İmparatorluğu'nun kalıntılarından bir ulus devlet yaratmayı amaçlıyordu. Madde, Atatürk milliyetçiliğinin kökünü toplumsal sözleşme kuramlarında, özellikle Jean-Jacques Rousseau'nun Toplum Sözleşmesi'nde savunduğu yurttaşlık milliyetçiliğinde görür. Bu bakış, Osmanlı'daki millet sisteminin ve Osmanlıcılık politikasının başarısızlığı olarak algılanan dağılma deneyimiyle güçlenmişti.

İngilizce Turkish nationalism maddesi de 1923'te cumhuriyetin ilanından sonra Kemalizmin, yani "Türk devlet milliyetçiliği"nin resmî devlet ideolojisi ve geniş toplumsal reformların yol gösterici ilkesi hâline geldiğini yazar. Aynı madde, Türk milliyetçiliğinin farklı türlerini sayarken Kemalizmi "Türkleri Türkiye halkının ulusal kimliği olarak tanımlayan laik ve yurttaşlığa dayanan" bir anlayış olarak; Turancılığı ise etnik bir birlik arayışı olarak ayırır. Madde, 1930'larda Kemalizmin Atatürk'ün sözlerine ve yazılarına dayanan, her alanı kapsayan bir devlet ideolojisine dönüştüğünü; Kemalist yurttaşlık tanımının da anayasanın 66. maddesine girdiğini ve hukuken her yurttaşın etnik kökeni ya da dini ne olursa olsun "Türk" sayıldığını ekler. Erken dönem Türk milliyetçilerinin genellikle laik olduğunu ve çoğunun Ziya Gökalp'ten (1876-1924) etkilendiğini de belirtir.

Turancılığa mesafe

Kemalism maddesine göre Kemalizm ulus devletin daha dar çıkarlarına odaklanmış ve "Dış Türkler" için kaygıyı geri plana itmiştir. Madde, Pan-Türkizmi bütün Türk halklarını birleştirmeyi amaçlayan etnik merkezli bir ideoloji, Kemalizmi ise ortak bir irade etrafında birleşmiş çok merkezli bir anlayış olarak tanımlar ve Atatürk'ün Nutuk'ta dünyadaki bütün Türkleri sınırsız bir devlette birleştirmenin "imkânsız bir hedef" olduğunu söylediğini aktarır. Madde, Kemalistlerin çoğunun 1923-1950 arasında Pan-Türkizme karşı özellikle sert davrandığını da yazar.

Öte yandan aynı madde, Atatürk'ün Türklüğü Türk milletinin kimliklerinden biri olarak benimsediğini, Türk Tarih Tezi çalışmalarının onun emriyle başladığını ve dönemin lise kitaplarında Orhun alfabesi ile "Büyük Türk tarihi ve medeniyeti" başlıklı bir ünite bulunduğunu belirtir.

Türk Ocakları: 1912-1931

Türkçe Türk Ocakları maddesine göre Türk Ocakları, Türkçülük düşüncesi etrafında 1912'de İstanbul merkezli olarak kurulmuş ve 1931'de cumhuriyet-gazeteCumhuriyet Halk Fırkası'na devredilene kadar çalışmıştır. Madde, ocakların özellikle 1925'ten sonra Cumhuriyet devrimlerinin savunucusu hâline geldiğini, 1927'nin gücünün zirvesi olduğunu ve 1930'da Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın ortaya çıkışıyla kapanma sürecinin hızlandığını yazar. 264 şubesi ve 30 binden fazla üyesi olan ocaklar, tüm varlığı ve üyeleriyle partiye devredildi. 1912-1931 arasında aralıksız genel başkanlık yapan Hamdullah Suphi Tanrıöver ocakları 1949'da yeniden faaliyete geçirdi.

Eleştirel değerlendirmeler

İngilizce Kemalism maddesi ilkenin uygulanışına dair eleştirileri de aktarır: Müslüman olmayanların uygulamada çoğu zaman yalnız kâğıt üzerinde yurttaş sayıldığını ve ikinci sınıf yurttaş muamelesi gördüğünü, Kürt kimliğinin on yıllarca tanınmadığını yazar. Turkish nationalism maddesi ise Türk Tarih Tezi'ni 1930'lardan itibaren siyasi ve eğitim çevrelerinde yaygınlaştırılan, bilimsel olmayan bir tarih anlatısı olarak niteler. Bu değerlendirmeler kaynaklardaki yazarların görüşleridir; Türkçe Atatürk İlkeleri maddesinin "sivil milliyetçilik" vurgusuyla birlikte okunmalıdır.

Anayasadaki iz

Atatürk İlkeleri maddesine göre Atatürk milliyetçiliğini yansıtan 1982 Anayasası'nın 66. maddesi "Türk Devleti'ne vatandaşlık bağı ile bağlı olan herkes Türk'tür" der. Kemalism maddesi de bu düşüncenin 66. maddeye girdiğini ve vatandaşlıktan yalnızca vatana ihanet nedeniyle çıkarılabileceğini belirtir. Aynı madde, 2005'te Türk Ceza Kanunu'nun 301. maddesinin "Türklüğü aşağılamayı" suç saydığını, Avrupa Birliği'nin baskısıyla 2008'de ifadenin "Türk Milleti" olarak değiştirildiğini yazar.

Tarih notu

Bu konunun olay tarihi, kaynaklarda gün verilmeyen 1931 yılı olarak (yıl hassasiyetiyle) işaretlenmiştir: altı ilkenin "Kemalizm" adıyla ilk kez anıldığı, Türk Ocaklarının partiye devredildiği ve Medeni Bilgiler'in okullarda okutulmaya başladığı yıl.