#1Ankara Üniversitesi 1946'da kuruldu, ama onun en büyük fakültesi on bir yıl önce açılmıştı. Türkçe Vikipedi, Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi'ni (DTCF) Türkiye'de "fakülte" adıyla kurulmuş ilk yükseköğretim kurumu olarak tanımlar. İngilizce Wikipedia da okulun Ankara Üniversitesi'nden önce kurulduğunu ve hâlâ üniversitenin geri kalanından ayrı, kendi binasında çalıştığını yazar. Bu notta fakültenin kuruluşunu ve Bruno Taut'un tasarladığı binayı anlatıyoruz.
Arka plan: dil ve tarih çalışmaları
1930'ların başında Ankara'da Türk Tarih Kurumu ve Türk Dil Kurumu kurulmuş, Ulus'taki Halkevi salonunda 1932'de I. Türk Tarih Kongresi ve I. Türk Dili Kurultayı toplanmıştı. Bu kurumlar araştırma yapıyordu, ama tarihçi, dilci ve coğrafyacı yetiştirecek bir yükseköğretim kurumu Ankara'da yoktu. Türkçe maddeye göre Atatürk fakültenin kurulmasını önerirken, hem ulusal bilincin gelişmesi hem de özgür düşünceli bireylerin yetişebilmesi için Türk dilinin, tarihinin ve kültürünün derinlemesine araştırılmasını en başta gelen koşul sayıyordu.
Akış: kanun ve ilk öğrenciler
Türkçe maddeye göre fakültenin kuruluş kanunu TBMM'de 14 Haziran 1935'te kabul edildi ve 22 Haziran 1935 tarihli, 3035 sayılı Resmî Gazete'de yayımlandı. Kurucu dekan Prof. Dr. Ali Muzaffer Göker'di. Fakülte 1936'da 195 öğrenciyle öğretime başladı. 1935-1940 arasında Evkaf Apartmanı'nda çalıştı. 13 Haziran 1946'ya kadar doğrudan Millî Eğitim Bakanlığı'na bağlıydı; bu tarihte 4936 sayılı Üniversiteler Kanunu ile yeni kurulan Ankara Üniversitesi'ne katıldı.
Görsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0, yazar: User:Avniyazici. Dosya sayfası
Bina: Taut'un Ankara'daki büyük eseri
Türkçe maddeye göre fakülte binasının planı 1937'de Alman mimar Bruno Taut tarafından çizildi. Proje, Ankara imar planını hazırlayan Hermann Jansen tarafından eleştirildi ve itiraz gördü; ama Nevzat Tandoğan başkanlığındaki İmar İdare Heyeti gösterilen sakıncaları yerinde bulmadı ve projeyi uygulamaya karar verdi. Üç yıl süren inşaattan sonra bina Ekim 1940'ta öğretime açıldı.
Bodrum üzerine dört katlı yapı, ana caddeye paralel dikdörtgen bir kütle ile iki ucuna eklenmiş küçük bloklardan oluşur. Madde, Taut'un Mimar Sinan ve Osmanlı mimarisi hayranlığı nedeniyle giriş cephesinde taş ve tuğlayı birlikte kullandığını, yan ve arka cepheleri sıvadığını yazar. Ön cephe alınlığındaki Atatürk maskı Avusturyalı heykeltıraş Josef Thorak'ın eseridir; orta blokun alınlığında "Hayatta en hakiki mürşit ilimdir" sözü yazılıdır. Bahçedeki Mimar Sinan Anıtı Hüseyin Anka Özkan'ın eseridir.
Kişiler
Görsel: Wikimedia Commons, CC0, yazar: Alexjes98. Dosya sayfası
Rakamlar
Türkçe maddeye göre fakülte, Türk ve Türkiye tarihinin incelenmesine kaynaklık edecek Sümerce ve Hititçeden Latince ve Yunancaya kadar antik Doğu ve Batı dillerini, modern dilleri ve coğrafya, felsefe, psikoloji, sosyoloji, tarih ve antropoloji gibi alanları bir arada öğretir. Türkiye'de tiyatro eğitiminin konservatuvarlar dışında bilimsel düzeyde verildiği ilk bölüm olan DTCF Tiyatro Bölümü de buradadır. İngilizce madde 19 akademik birimi sayar; arkeoloji, antropoloji, coğrafya ve Doğu dilleri bunların arasındadır.
DTCF, Cumhuriyet'in dil ve tarih tezlerini araştırmak için kurulmuş bir okul olarak başladı; ama ders listesi Sümerceden Latinceye, antropolojiden tiyatroya uzandığı için kısa sürede sosyal bilimlerin genel bir merkezine dönüştü. Atatürk Bulvarı üzerindeki bina, Taut'un Türkiye'deki en bilinen eseri ve bir Alman mimarın Osmanlı yapı geleneğine selam veren yorumu olarak hâlâ fakültenin yuvası. Cephedeki "Hayatta en hakiki mürşit ilimdir" yazısı da her gün önünden geçen öğrencilere kurucu fikri hatırlatıyor. Görseller fakülte binasını iki farklı açıdan gösterir.
Arka plan: dil ve tarih çalışmaları
1930'ların başında Ankara'da Türk Tarih Kurumu ve Türk Dil Kurumu kurulmuş, Ulus'taki Halkevi salonunda 1932'de I. Türk Tarih Kongresi ve I. Türk Dili Kurultayı toplanmıştı. Bu kurumlar araştırma yapıyordu, ama tarihçi, dilci ve coğrafyacı yetiştirecek bir yükseköğretim kurumu Ankara'da yoktu. Türkçe maddeye göre Atatürk fakültenin kurulmasını önerirken, hem ulusal bilincin gelişmesi hem de özgür düşünceli bireylerin yetişebilmesi için Türk dilinin, tarihinin ve kültürünün derinlemesine araştırılmasını en başta gelen koşul sayıyordu.
Akış: kanun ve ilk öğrenciler
Türkçe maddeye göre fakültenin kuruluş kanunu TBMM'de 14 Haziran 1935'te kabul edildi ve 22 Haziran 1935 tarihli, 3035 sayılı Resmî Gazete'de yayımlandı. Kurucu dekan Prof. Dr. Ali Muzaffer Göker'di. Fakülte 1936'da 195 öğrenciyle öğretime başladı. 1935-1940 arasında Evkaf Apartmanı'nda çalıştı. 13 Haziran 1946'ya kadar doğrudan Millî Eğitim Bakanlığı'na bağlıydı; bu tarihte 4936 sayılı Üniversiteler Kanunu ile yeni kurulan Ankara Üniversitesi'ne katıldı.
Dikkat: yanlış bilinen
"3035" sayısı kaynakta Resmî Gazete'nin sayısı olarak verilir ("22 Haziran 1935 tarih ve 3035 sayılı Resmî Gazete"). Kanunun kendi numarası maddede ayrıca belirtilmez; bu yüzden 3035'i kanun numarası olarak aktarmıyoruz. Ayrıca kuruluş yılı 1935 olsa da fakültenin öğretime 1936'da başladığını unutmamak gerekir; bazı anmalar bu iki tarihi karıştırır.
Görsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0, yazar: User:Avniyazici. Dosya sayfası
Bina: Taut'un Ankara'daki büyük eseri
Türkçe maddeye göre fakülte binasının planı 1937'de Alman mimar Bruno Taut tarafından çizildi. Proje, Ankara imar planını hazırlayan Hermann Jansen tarafından eleştirildi ve itiraz gördü; ama Nevzat Tandoğan başkanlığındaki İmar İdare Heyeti gösterilen sakıncaları yerinde bulmadı ve projeyi uygulamaya karar verdi. Üç yıl süren inşaattan sonra bina Ekim 1940'ta öğretime açıldı.
Bodrum üzerine dört katlı yapı, ana caddeye paralel dikdörtgen bir kütle ile iki ucuna eklenmiş küçük bloklardan oluşur. Madde, Taut'un Mimar Sinan ve Osmanlı mimarisi hayranlığı nedeniyle giriş cephesinde taş ve tuğlayı birlikte kullandığını, yan ve arka cepheleri sıvadığını yazar. Ön cephe alınlığındaki Atatürk maskı Avusturyalı heykeltıraş Josef Thorak'ın eseridir; orta blokun alınlığında "Hayatta en hakiki mürşit ilimdir" sözü yazılıdır. Bahçedeki Mimar Sinan Anıtı Hüseyin Anka Özkan'ın eseridir.
Kişiler
- Ali Muzaffer Göker: Kurucu dekan.
- Bruno Taut (1880-1938): Kendi maddesine göre Königsberg doğumlu Alman mimar ve şehir plancısı, mimarlıkta dışavurumcu akımın öncülerinden. 1936'da Martin Wagner'in önerisi ve Yüksek Öğretim Genel Müdürü Cevat Dursunoğlu'nun desteğiyle Japonya'dan Türkiye'ye geldi ve İstanbul Güzel Sanatlar Akademisi'nde görev aldı. Türkiye'de kendi elinden çıktığı bilinen 24 proje vardır; bunların 5'i büyük kamu yapısıdır. DTCF dışında Ankara Atatürk Lisesi, Trabzon'daki bir lise ve Cebeci Ortaokulu da onun projeleridir.
- Hermann Jansen: Ankara imar planının hazırlayıcısı; projeye itiraz etti.
- Nevzat Tandoğan: Ankara valisi ve İmar İdare Heyeti başkanı; projenin uygulanmasına karar veren heyetin başı.
- Josef Thorak: Cephedeki Atatürk maskının heykeltıraşı.
Ek bilgi
Taut'un Atatürk'le son bağı fakülte binası değil, katafalktı. Kendi maddesine göre Atatürk'ün ölümü üzerine katafalkın çizimiyle görevlendirildi; hasta olmasına rağmen Ankara'da Belvü Palas Oteli'nde kurulan geçici atölyede projeyi 36 saatte tamamladı. Vali Nevzat Tandoğan'ın önerdiği 1000 liralık ödemeyi reddetti; yalnızca çocuklarına hatıra olarak bir teşekkür mektubu verilmesini ve Türkiye'de gömülmeyi diledi. Atatürk'ün ölümünden bir buçuk ay sonra, 24 Aralık 1938'de İstanbul'da öldü ve Edirnekapı Şehitliği'ne defnedilen ilk ve tek gayrimüslim oldu.
Görsel: Wikimedia Commons, CC0, yazar: Alexjes98. Dosya sayfası
Rakamlar
- Kanunun kabulü: 14 Haziran 1935; Resmî Gazete: 22 Haziran 1935, sayı 3035.
- İlk yıl öğrenci sayısı: 195 (1936).
- Evkaf Apartmanı yılları: 1935-1940.
- İnşaat süresi: 3 yıl; binanın açılışı Ekim 1940.
- Bugün: Türkçe maddeye göre 19 bölüm, 76 ana bilim dalı ve 2 ana sanat dalı.
- Fakülte dergisi: 1942'den beri yayımlanıyor.
Türkçe maddeye göre fakülte, Türk ve Türkiye tarihinin incelenmesine kaynaklık edecek Sümerce ve Hititçeden Latince ve Yunancaya kadar antik Doğu ve Batı dillerini, modern dilleri ve coğrafya, felsefe, psikoloji, sosyoloji, tarih ve antropoloji gibi alanları bir arada öğretir. Türkiye'de tiyatro eğitiminin konservatuvarlar dışında bilimsel düzeyde verildiği ilk bölüm olan DTCF Tiyatro Bölümü de buradadır. İngilizce madde 19 akademik birimi sayar; arkeoloji, antropoloji, coğrafya ve Doğu dilleri bunların arasındadır.
Tarih notu
Sonuç ve bugünkü anlamıKronoloji: 1932 Ankara'da I. Türk Tarih Kongresi ve I. Türk Dili Kurultayı. 14 Haziran 1935 kuruluş kanunu. 22 Haziran 1935 Resmî Gazete. 1936 öğretime başlama (195 öğrenci); Taut'un Türkiye'ye gelişi. 1937 bina projesi. Ekim 1940 yeni binaya geçiş. 1942 fakülte dergisi. 13 Haziran 1946 Ankara Üniversitesi'ne bağlanma.
DTCF, Cumhuriyet'in dil ve tarih tezlerini araştırmak için kurulmuş bir okul olarak başladı; ama ders listesi Sümerceden Latinceye, antropolojiden tiyatroya uzandığı için kısa sürede sosyal bilimlerin genel bir merkezine dönüştü. Atatürk Bulvarı üzerindeki bina, Taut'un Türkiye'deki en bilinen eseri ve bir Alman mimarın Osmanlı yapı geleneğine selam veren yorumu olarak hâlâ fakültenin yuvası. Cephedeki "Hayatta en hakiki mürşit ilimdir" yazısı da her gün önünden geçen öğrencilere kurucu fikri hatırlatıyor. Görseller fakülte binasını iki farklı açıdan gösterir.
Kaynaklar
- Vikipedi, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi maddesi (tr.wikipedia.org)
- İngilizce Wikipedia, School of Language and History – Geography maddesi (en.wikipedia.org)
- Vikipedi, Bruno Taut maddesi (tr.wikipedia.org)