Medeni Bilgiler (1930): Afet İnan'ın ders notlarından Atatürk'ün el yazısıyla genişleyen yurttaşlık kitabı

Atatürk'ün yazdığı kitaplar sayılırken Nutuk ve Geometri'nin yanında bir de Medeni Bilgiler anılır. Ama bu kitabın kapağında ilk baskılarda Atatürk'ün adı yoktu: birinci cilt Afet İnan, ikinci cilt Recep Peker adıyla basıldı. Bu not, Türkçe Wikipedia'daki Medeni Bilgiler, Afet İnan ve Recep Peker maddelerine dayanarak kitabın nasıl hazırlandığını, kimin neyi yazdığını ve kaç kez basıldığını anlatıyor.

Arka plan: yetersiz bulunan ders kitabı

Afet İnan maddesine göre Afet Hanım 30 Ekim 1908'de Makedonya'da Doyran'da doğdu. 1925'te Ankara'da Redd-i İlhak İlkokulu'nda öğretmenken bir çay ziyaretinde Cumhurbaşkanı Atatürk ile tanıştı. Yurt dışındaki eğitiminden sonra 1927'de döndü, bir süre Notre Dame de Sion Fransız Lisesi'nde okudu ve ortaöğretim tarih öğretmenliği sınavını vererek Ankara Musiki Muallim Mektebi'ne tarih ve yurt bilgisi öğretmeni olarak atandı (1929-1930).

Madde, göreve başladığında okutacağı yurt bilgisi kitabını Atatürk'ün yetersiz bulduğunu yazar. Bunun üzerine Afet Hanım, Fransız lisesinde okuduğu "Instruction Civique" adlı kitaptan çeviriler yaptı. Kitabın çekirdeği buradan doğdu.

Akış: sofradan kitaba

Medeni Bilgiler maddesi, kitaptaki fikirlerin "Atatürk'ün sofrası"nda ve çevresinde tartışılan konular olduğunu anlatır. İnan bu tartışmaları not aldı; Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreteri Tevfik Bıyıklıoğlu benzer konularda Almancadan çeviriler yaptı; Atatürk de Fransızca ve Türkçe okuduğu konuları Afet İnan'a ya da genel sekreterine not ettirdi.

Ders notları, notlar ve çeviriler birleştirilerek 1929'da "Türk Çocuklarına Yurt Bilgisi Notları" adıyla yayımlandı. 1930'da İntihap (seçim), Askerlik Vazifesi, Şirketler ve Bankalar ile Vergi Bilgisi konularında dört ayrı kitapçık hazırlanıp İstanbul'da basıldı. Bu kitapçıkların tamamı birleştirilerek "Vatandaş İçin Medeni Bilgiler" (1930) adlı 141 sayfalık kitap olarak Milliyet Matbaası'nda basıldı. Satış gelirleri Himaye-i Etfal Cemiyeti'ne bırakıldı.


Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Gazi Mustafa Kemal. Dosya sayfası

İki cilt, iki yazar

Maddeye göre Atatürk 1931'de cumhurbaşkanı sıfatıyla Başvekil İsmet Paşa'ya bir yazı göndererek Yurttaşlık Bilgisi dersi için iki ciltlik bir kitap basılmasını istedi. Plan şöyleydi:

• Birinci cilt: Daha çok kuramsal bilgiler; İnan'ın yurt bilgisi ders notlarından oluşacak.
• İkinci cilt: Türkiye Cumhuriyeti devlet teşkilatının işleyişi, vatandaşın hak ve ödevleri, haklarını nasıl kullanacağı ve ödevlerini nasıl yerine getireceği; Kütahya mebusu Recep Peker tarafından yazılacak.

Recep Peker maddesine göre Peker (1889-1950) 1931-1936 arasında CHP Genel Sekreteri, 7 Ağustos 1946 - 10 Eylül 1947 arasında başbakandı. İkinci cilt "Recep Bey" adıyla basıldı.
Basım ve dağıtım

Kitap, Maarif Vekâleti Talim ve Terbiye Dairesi'nin 7 Eylül 1931 tarihli ve 2917 numaralı emriyle 40 bin adet basıldı. 1931 baskısında İntihap, Vergi ve Askerlik konuları eklendi. Kitap 1932'de 191, 1933'te 302 sayfa olarak yeniden basıldı. Maddeye göre 1931'den itibaren ortaokul ve liselerde ders kitabı olarak okutuldu. Daha sonra 1969 ve 1988'de "Medeni Bilgiler" adıyla yeniden yayımlandı; Afet İnan esere Atatürk'ün kaleme aldığı belgeleri ekledi ve kitap "Medeni Bilgiler ve M. Kemal Atatürk'ün El Yazmaları" adıyla Türk Tarih Kurumu tarafından basıldı.
İçindekiler

Maddede sıralanan bölümler kitabın neyi öğretmek istediğini açıkça gösterir:

• Millet; Devlet; Cumhuriyet; Türkiye'de Cumhuriyet Nasıl Oldu?
• İlk Hak, İlk Vazife ve Hak ile Vazifenin Münasebeti
• Vatandaşa Karşı Devletin Vazifeleri; Hürriyet, Bağlılık; Çalışmak, Meslek
• Vatandaşın Devlete Karşı Başlıca Vazifeleri
• İntihap; Vergi Hakkında Umumî Bilgiler; Askerlik Vazifesi

Madde, kitabın amaçlarından birinin Türklerin İslamiyet'ten önce de önemli bir medeniyete sahip olduğunu göstermek olduğunu da ekler. Bu yön, aynı yıllarda Afet İnan'ın içinde yer aldığı Türk Tarih Heyeti çalışmalarıyla paraleldir.


Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası

Kişiler

• Afet İnan (1908-1985): Ders notlarını hazırlayan öğretmen; birinci cildin kapakta görünen yazarı. Maddesine göre 1935-1952 ve 1957-1958'de Türk Tarih Kurumu başkanlığı yaptı.
• Mustafa Kemal Atatürk: Notları düzelten, birçok bölümü el yazısıyla yazan.
• Tevfik Bıyıklıoğlu: Almanca kaynaklardan çeviriler yapan genel sekreter.
• Recep Peker: İkinci cildin yazarı.
• İsmet Paşa: 1931'deki iki ciltlik basım isteğinin muhatabı başvekil.

Rakamlar

• 1930 ilk birleşik baskı: 141 sayfa.
• 1931 emri: 2917 numara, 40.000 adet.
• 1932 baskısı: 191 sayfa; 1933 baskısı: 302 sayfa.
• Sonraki baskılar: 1969, 1988.

Sonuç

Medeni Bilgiler, bir ders kitabının sofra sohbetlerinden, bir öğretmenin notlarından ve cumhurbaşkanının kendi el yazısından nasıl derlenebileceğini gösteriyor. Kitap; millet, devlet, cumhuriyet, seçim, vergi ve askerlik gibi kavramları gençlere yeni rejimin diliyle anlatmak için hazırlandı. Satış gelirinin Himaye-i Etfal'e bırakılması da kitabın bir gelir kaynağı olarak değil bir eğitim aracı olarak düşünüldüğünü gösterir.

Bugünkü anlamı

Bugün "Atatürk'ün yazdığı kitap" diye anılan bu eserin ilk baskılarında başka bir adın yazması, okurları zaman zaman şaşırtıyor. Maddeye göre bu durum, Atatürk'ün düzeltmeleri ve el yazmalarının sonraki baskılarda belgelenmesiyle açıklığa kavuştu. Kitabı okurken, birinci cildin Atatürk-İnan ortak çalışması, ikinci cildin ise Recep Peker'in eseri olduğunu ayırt etmek gerekiyor.