İçeriğe geç
Giriş yap
0

Gazi Koşusu (10 Haziran 1927): Yüksek Yarış ve Islah Encümeni, Neriman'ın ilk zaferi

Arda Yamaçlı başlattı0 Yanıt29 Görüntülenme0 takipçi

Arda YamaçlıKonu sahibiYeni üye0Sv. 80
#1

Bir asırlık klasik yarış

Gazi Koşusu, Türk at yarışçılığının en köklü ve en prestijli klasik yarışıdır. Adını, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin Mustafa Kemal'e verdiği "Gazi" unvanından alır ve 10 Haziran 1927'den bu yana her yıl kesintisiz koşulur.
Atatürk Gazi Koşusu'nu izlerken
Atatürk Gazi Koşusu'nu izlerkenGörsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası

Unvandan yarışa

Yarışın adını açıklarken Mustafa Kemal'in Kurtuluş Savaşı'ndaki başarılı komutası nedeniyle Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından "Gazi" unvanıyla onurlandırıldığı ve bu unvanı 1934'te Soyadı Kanunu'yla "Atatürk" soyadını alana kadar kullandığı anlatılır. Başka bir anlatım unvanın verildiği yılı 1923 olarak anar; bir anlatımda ise unvanın 1921'deki Sakarya zaferinin ardından müşir (mareşal) rütbesiyle birlikte verildiği anlatılır ve Nutuk'tan şu cümleyi aktarır: "Sakarya muharebesi neticesine kadar, bir rütbe-i askeriyeye haiz değildim. Ondan sonra, Büyük Millet Meclisince Müşir (Mareşal) rütbesi ile Gazi ünvanı tevcih edildi."
Kaynaklarda fark
"Gazi" unvanının tarihi: bir anlatımdaki "1923" ifadesi, Sakarya Meydan Muharebesi'nin tarihiyle ve Nutuk'taki "Sakarya muharebesi neticesine kadar" cümlesiyle uyuşmaz; bu iki veriyle unvan 1921'de, Sakarya'dan sonra verilmiştir. Bu konuda unvanın yılı bu biçimde anılmıştır. Kararın gün olarak tarihi ayrıca verilmemiştir.

Kuruluş: 1926 encümeni ve 1927 yarışı

Türkiye'de modern at yarışçılığının kurumsal bir otoriteye bağlanması, 1926'da Mustafa Kemal'in talimatıyla "Yüksek Yarış ve Islah Encümeni"nin kurulmasıyla gerçekleşti. Encümenin genel sekreteri Atıf Esenbel, Başbakan İsmet İnönü'nün de desteğini alarak cumhurbaşkanının onuruna prestijli bir klasik yarış düzenlenmesini önerdi. Teklifin kabul edilmesi üzerine ilk Gazi Koşusu 10 Haziran 1927'de Ankara'da, o dönem Tayyare Meydanı olarak bilinen bölgedeki hipodromda koşuldu.

İlk yıllarda Türkiye'de yeterli sayıda üç yaşında tay bulunmadığı için yarış yaş sınırlaması olmaksızın düzenlendi ve 2.000 metre mesafede koşuldu. Bu ilk yarışı Mustafa Kemal ile İsmet İnönü'nün yan yana izlediği anlatılır. Ödülün 2.000 lira olduğu eklenir. İlk Gazi Koşusu'nu, ünlü şekerci ailesinin üyesi Ali Muhiddin Hacı Bekir'in sahibi olduğu Neriman adlı kısrak, jokey İhsan Atçı'nın idaresinde kazandı.
Ek bilgi
Savaş yıllarında da yarış: Başka bir anlatımda Mustafa Kemal'in at yarışlarına meraklı olduğu ve Kurtuluş Savaşı yıllarında bile Ankara'da at yarışları düzenlettiği anlatılır. Bir anlatım ayrıca ona "At yarışları modern toplumlar için sosyal bir ihtiyaçtır" anlamında bir söz atfeder; ancak sözün Türkçe aslı ve hangi tarihte, nerede söylendiği belli değildir. Bu nedenle söz burada yalnızca bir anlatımın aktarımı olarak anılmış, Türkçe bir alıntı biçimine sokulmamıştır.

İlk yıllar: cumhurbaşkanlarının atları

Yarışın ilk dönemlerinin erken Cumhuriyet seçkinlerinin ve devlet adamlarının atçılığa yoğun ilgisine sahne olduğu söylenir. 1928'de yarış yaş ve ağırlık sınırlı açık bir yarış olarak koşuldu. 1929'da Celâl Bayar Cap Gris Nez adlı atıyla, 1930'da İsmet İnönü Olgo adlı atıyla Gazi Koşusu'nu at sahibi olarak kazandı. Böylece sonradan cumhurbaşkanı olacak iki devlet adamı, yarışın ilk dört yılında birer zafer kazanmış oldu.
2010 Gazi Koşusu'ndan bir görüntü
2010 Gazi Koşusu'ndan bir görüntüGörsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, yazar: Sukrukayax. Dosya sayfası

1932 kuralları: üç yaşlı yerli taylar ve 2.400 metre

Ülkedeki safkan İngiliz atı yetiştiriciliğinin hızla gelişmesi üzerine 1932'den itibaren yarış yalnızca üç yaşındaki yerli İngiliz taylarına açıldı ve mesafe kalıcı olarak 2.400 metreye çıkarıldı. Aynı değişikliği verir ve ödülün 5.000 liraya yükseltildiği eklenir. Yarış bugün de 2.400 metrelik çim pistte, saat yönünde koşulur ve her safkan bu yarışa ömründe yalnızca bir kez katılabilir.
Kaynaklarda fark
Mesafe birimi: bir tarihçede 1932 için "2,400 yd (2,200 m)" yazılıdır; bir anlatım girişte yarışın 2,400 m mesafede koşulduğunu söyler ve bir anlatım mesafeyi açıkça 2.400 metre olarak verir. Tarihçedeki yarda ifadesi bir birim karışıklığıdır; bu konuda mesafe 2.400 metre olarak alınmıştır.

1936: Ankara Hipodromu

Atatürk'ün talimatıyla planları İtalyan mimar Paolo Vietti-Violi'ye çizdirilen Büyük Ankara Hipodromu'nun 1936'da açılması, Gazi Koşusu'nda yeni bir dönem başlattı. Yarışın 1936'da Ankara 19 Mayıs Stadyumu'nun yanında yapılan Ankara Şehir Hipodromu'nda koşulduğu anlatılır. Bu modern tesiste yarış Cumhuriyet'in en prestijli sosyal etkinliklerinden biri hâline geldi. Atatürk, Ankara'da bulunduğu zamanlarda at yarışlarını izlemekten hoşlanırdı.

1938: bir kez "Atatürk Koşusu"

Yarışın yalnızca 1938'de "Atatürk Koşusu" adıyla koşulduğu anlatılır. O yıl yarışı Halim Sait'in Romance adlı safkanı, jokey N. Horvath'ın idaresinde kazandı. 1938'de yarışın adının "Atatürk Race" olarak değiştirildiği de kaydedilir. Ad değişikliğinin gerekçesi anlatımlarda açıklanmaz; ancak 1934 Soyadı Kanunu'ndan sonra "Gazi" yerine "Atatürk" adının resmî kullanımda yaygınlaştığı dönemle aynı yıllara düşer. Yarış daha sonra yeniden Gazi Koşusu adıyla anılmıştır.
Kaynaklarda fark
Açılış yılı 1936 mı? Bir anlatım Ankara Hipodromu'nun açılışını 1936 olarak verir ve dönem başlığını "1936-1979" diye koyar; başka bir anlatımda yarışın 1936'da bu hipodromda yapıldığı da söylenir. Hipodromun açılış günü ve ilk yarışın burada hangi tarihte koşulduğu iki anlatımda da yoktur. Ayrıca Vietti-Violi'ye planların çizdirilmesindeki "Atatürk'ün talimatı" ifadesinin hangi belgeye dayandığı belli değildir.

Atatürk'ten sonra: İstanbul'a taşınma ve gümüş heykel

Yarış İkinci Dünya Savaşı yıllarında da kesintisiz düzenlendi. 1968'de ilk kez İstanbul Veliefendi Hipodromu'nda koşuldu ve İstanbul'daki bu ilk yarışı Burhan Karamehmet'in Asuvan adlı atı kazandı. 1968-1974 arasında İstanbul'da yapılan yarış, 1974'ten sonra geçici olarak yeniden Ankara'ya taşındı. Büyük Ankara Hipodromu 1979'da kalıcı olarak kapatıldı ve yarış 1980'den itibaren Veliefendi'de koşulmaya başladı.

1970'ten bu yana kazanan atın sahibine heykeltıraş Mehmet Şadi Çalık'ın (1917-1979) yaptığı, Atatürk'ü at üzerinde gösteren som gümüş heykel verilir. Kupa cumhurbaşkanı tarafından takdim edilir; bu kupayı ilk kez 1970'te Sadettin adlı atıyla Sadun Atığ kazandı.
İstanbul Veliefendi Hipodromu, 2024
İstanbul Veliefendi Hipodromu, 2024Görsel: Wikimedia Commons, CC0, yazar: Lucho3434. Dosya sayfası

Rekorlar ve yüzüncü yarış

Yarışın en iyi derecesi, Özdemir Atman'ın sahibi olduğu Bold Pilot'un 1996'da jokey Halis Karataş idaresinde koştuğu 2.26.22'dir. Mümin Çılgın dokuz birincilikle yarışı en çok kazanan jokeydir; Ahmet Çelik 2015-2021 arasında üst üste yedi kez kazandı. En çok kazanan at sahibi ve yetiştirici 13 zaferle Sadık Eliyeşil'dir. 100. Gazi Koşusu 28 Haziran 2026'da koşuldu ve Halis Karataş'ın idaresindeki Bay Nalçakan kazandı; Karataş'ın bu yarıştaki yedinci zaferiydi.
Tarih notu
Kronoloji:

Gazi Koşusu: bir unvanın adını taşıyan yarış

Gazi Koşusu'nun 10 Haziran 1927'den bu yana her yıl kesintisiz koşulması, Cumhuriyet'in ilk yıllarında kurulan pek çok geleneğin içinde en uzun soluklu olanlardan biri. Yarışın adını Meclis'in Mustafa Kemal'e verdiği "Gazi" unvanından alması, sporun da yeni devletin hafızasını taşıyan bir alan olarak düşünüldüğünü gösteriyor.

Unvanın verildiği yıl konusunda 1923 ve 1921 tarihleri birlikte dolaşıyor. Nutuk'taki "Sakarya muharebesi neticesine kadar" cümlesi ve Sakarya'nın tarihi, unvanın 1921'de, Sakarya'dan sonra verildiğini açıkça gösteriyor. Biz de konuyu bu tarih üzerinden anlattık.

İlk yarışın hikâyesi de ayrı bir güzellik taşıyor. Yeterli sayıda üç yaşında tay bulunmadığı için yarışın yaş sınırı olmadan koşulması, o yılların imkânlarını dürüstçe yansıtıyor. Mustafa Kemal ile İsmet İnönü'nün yarışı yan yana izlemesi ve şekerci Hacı Bekir ailesinden Ali Muhiddin'in kısrağı Neriman'ın kazanması, bu ilk günü bir şehir hatırası gibi canlandırıyor.

Mustafa Kemal'in at yarışlarına olan merakının savaş yıllarına kadar uzanması da yarışın neden onun adıyla anıldığını anlamamıza yardım ediyor. Bugün aynı yarışın hâlâ en prestijli klasik koşu olarak görülmesi, bir asra yaklaşan bu geleneğin ne kadar sağlam kurulduğunu gösteriyor.

Anlatı karşılaştırması: İlk Gazi Koşusu (10 Haziran 1927) üzerine iki anlatım

Ek bilgi
Belge şunu kaydediyor: İlk Gazi Koşusu 10 Haziran 1927'de Ankara'da koşulmuş; Ali Muhittin (Hacıbekir) Bey'in Neriman adlı atı jokey İhsan Atçı ile kazanmıştır. Tarihçi şöyle diyor: Azize Aktaş Yasa, Atatürk Ansiklopedisi'ndeki maddesinde (2021) Birinci Koşu'nun 3 Haziran'da yapıldığını, varış hakemleri heyetinde Vali Mehmet Atıf Bey, Belediye Başkanı Asaf Bey ve Kâzım (Özalp) Paşa'nın bulunduğunu ve ödülün 2000 lira olduğunu yazıyor (Atatürk Ansiklopedisi). TAY TV'nin Gazi Koşusu tarihçe sayfası ise yarışın 2000 metrede koşulduğunu, Neriman'ın safkan İngiliz kısrağı olduğunu, derecenin 2.15.00 olduğunu kaydediyor (TAY TV tarihçe). Farklı görüş: Ansiklopedi maddesi yarışın örgütlenişine, tarihçe sayfası ise yarışın teknik ayrıntılarına ağırlık veriyor. Hüküm okurun: Anlatılar yan yana verildi; değerlendirme okura bırakıldı.

Yanıt yazmak için giriş yapın.

Giriş yap