Gazi Koşusu (10 Haziran 1927): Yüksek Yarış ve Islah Encümeni, Neriman'ın ilk zaferi, Bayar ile İnönü'nün atları ve 1938

Bir asırlık klasik yarış

Gazi Koşusu, Türk at yarışçılığının en köklü ve en prestijli klasik yarışıdır. Adını, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin Mustafa Kemal'e verdiği "Gazi" unvanından alır ve 10 Haziran 1927'den bu yana her yıl kesintisiz koşulur. Bu konu, yarışın Atatürk dönemindeki kuruluşunu ve ilk on yılını, Türkçe Vikipedi'nin Gazi Koşusu ve Gazi (unvan) maddeleri ile İngilizce Wikipedia'nın Gazi Race maddesine dayanarak anlatır; günümüze uzanan gelişmeler kısa bir bölümde özetlenmiştir.

Unvandan yarışa

İngilizce Gazi Race maddesi, yarışın adını açıklarken Mustafa Kemal'in Kurtuluş Savaşı'ndaki başarılı komutası nedeniyle Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından "Gazi" unvanıyla onurlandırıldığını ve bu unvanı 1934'te Soyadı Kanunu'yla "Atatürk" soyadını alana kadar kullandığını yazar. İngilizce madde unvanın verildiği yılı 1923 olarak anar; Türkçe Sakarya Meydan Muharebesi maddesi ise unvanın 1921'deki Sakarya zaferinin ardından müşir (mareşal) rütbesiyle birlikte verildiğini yazar ve Nutuk'tan şu cümleyi aktarır: "Sakarya muharebesi neticesine kadar, bir rütbe-i askeriyeye haiz değildim. Ondan sonra, Büyük Millet Meclisince Müşir (Mareşal) rütbesi ile Gazi ünvanı tevcih edildi."

Kuruluş: 1926 encümeni ve 1927 yarışı

Türkçe Gazi Koşusu maddesine göre Türkiye'de modern at yarışçılığının kurumsal bir otoriteye bağlanması, 1926'da Mustafa Kemal'in talimatıyla "Yüksek Yarış ve Islah Encümeni"nin kurulmasıyla gerçekleşti. Encümenin genel sekreteri Atıf Esenbel, Başbakan İsmet İnönü'nün de desteğini alarak cumhurbaşkanının onuruna prestijli bir klasik yarış düzenlenmesini önerdi. Teklifin kabul edilmesi üzerine ilk Gazi Koşusu 10 Haziran 1927'de Ankara'da, o dönem Tayyare Meydanı olarak bilinen bölgedeki hipodromda koşuldu.

İlk yıllarda Türkiye'de yeterli sayıda üç yaşında tay bulunmadığı için yarış yaş sınırlaması olmaksızın düzenlendi ve 2.000 metre mesafede koşuldu. Türkçe madde bu ilk yarışı Mustafa Kemal ile İsmet İnönü'nün yan yana izlediğini yazar. İngilizce madde ödülün 2.000 lira olduğunu ekler. İlk Gazi Koşusu'nu, ünlü şekerci ailesinin üyesi Ali Muhiddin Hacı Bekir'in sahibi olduğu Neriman adlı kısrak, jokey İhsan Atçı'nın idaresinde kazandı.

İlk yıllar: cumhurbaşkanlarının atları

Türkçe madde, yarışın ilk dönemlerinin erken Cumhuriyet seçkinlerinin ve devlet adamlarının atçılığa yoğun ilgisine sahne olduğunu söyler. İngilizce maddeye göre 1928'de yarış yaş ve ağırlık sınırlı açık bir yarış olarak koşuldu. 1929'da Celâl Bayar Cap Gris Nez adlı atıyla, 1930'da İsmet İnönü Olgo adlı atıyla Gazi Koşusu'nu at sahibi olarak kazandı. Böylece sonradan cumhurbaşkanı olacak iki devlet adamı, yarışın ilk dört yılında birer zafer kazanmış oldu.

1932 kuralları: üç yaşlı yerli taylar ve 2.400 metre

Türkçe maddeye göre ülkedeki safkan İngiliz atı yetiştiriciliğinin hızla gelişmesi üzerine 1932'den itibaren yarış yalnızca üç yaşındaki yerli İngiliz taylarına açıldı ve mesafe kalıcı olarak 2.400 metreye çıkarıldı. İngilizce madde aynı değişikliği verir ve ödülün 5.000 liraya yükseltildiğini ekler. Yarış bugün de 2.400 metrelik çim pistte, saat yönünde koşulur ve her safkan bu yarışa ömründe yalnızca bir kez katılabilir.

1936: Ankara Hipodromu

Türkçe maddeye göre Atatürk'ün talimatıyla planları İtalyan mimar Paolo Vietti-Violi'ye çizdirilen Büyük Ankara Hipodromu'nun 1936'da açılması, Gazi Koşusu'nda yeni bir dönem başlattı. İngilizce madde yarışın 1936'da Ankara 19 Mayıs Stadyumu'nun yanında yapılan Ankara Şehir Hipodromu'nda koşulduğunu yazar. Bu modern tesiste yarış Cumhuriyet'in en prestijli sosyal etkinliklerinden biri hâline geldi. İngilizce maddeye göre Atatürk, Ankara'da bulunduğu zamanlarda at yarışlarını izlemekten hoşlanırdı.

1938: bir kez "Atatürk Koşusu"

Türkçe madde, yarışın yalnızca 1938'de "Atatürk Koşusu" adıyla koşulduğunu yazar. O yıl yarışı Halim Sait'in Romance adlı safkanı, jokey N. Horvath'ın idaresinde kazandı. İngilizce madde de 1938'de yarışın adının "Atatürk Race" olarak değiştirildiğini kaydeder. Ad değişikliğinin gerekçesi kaynaklarda açıklanmaz; ancak 1934 Soyadı Kanunu'ndan sonra "Gazi" yerine "Atatürk" adının resmî kullanımda yaygınlaştığı dönemle aynı yıllara düşer. Yarış daha sonra yeniden Gazi Koşusu adıyla anılmıştır.

Atatürk'ten sonra: İstanbul'a taşınma ve gümüş heykel

Türkçe maddeye göre yarış İkinci Dünya Savaşı yıllarında da kesintisiz düzenlendi. 1968'de ilk kez İstanbul Veliefendi Hipodromu'nda koşuldu ve İstanbul'daki bu ilk yarışı Burhan Karamehmet'in Asuvan adlı atı kazandı. 1968-1974 arasında İstanbul'da yapılan yarış, 1974'ten sonra geçici olarak yeniden Ankara'ya taşındı. Büyük Ankara Hipodromu 1979'da kalıcı olarak kapatıldı ve yarış 1980'den itibaren Veliefendi'de koşulmaya başladı.

1970'ten bu yana kazanan atın sahibine heykeltıraş Mehmet Şadi Çalık'ın (1917-1979) yaptığı, Atatürk'ü at üzerinde gösteren som gümüş heykel verilir. İngilizce maddeye göre kupa cumhurbaşkanı tarafından takdim edilir; Türkçe maddeye göre bu kupayı ilk kez 1970'te Sadettin adlı atıyla Sadun Atığ kazandı.

Rekorlar ve yüzüncü yarış

Yarışın en iyi derecesi, Özdemir Atman'ın sahibi olduğu Bold Pilot'un 1996'da jokey Halis Karataş idaresinde koştuğu 2.26.22'dir. Mümin Çılgın dokuz birincilikle yarışı en çok kazanan jokeydir; Ahmet Çelik 2015-2021 arasında üst üste yedi kez kazandı. İngilizce maddeye göre en çok kazanan at sahibi ve yetiştirici 13 zaferle Sadık Eliyeşil'dir. Kaynaklara göre 100. Gazi Koşusu 28 Haziran 2026'da koşuldu ve Halis Karataş'ın idaresindeki Bay Nalçakan kazandı; Karataş'ın bu yarıştaki yedinci zaferiydi.