Florya Deniz Köşkü (14 Ağustos 1935): Seyfi Arkan'ın kazıklar üstündeki evi, halk plajı

İstanbul'da Florya sahilinde, kıyıdan denize doğru uzanan ahşap bir iskelenin ucunda tek katlı beyaz bir yapı durur. Atatürk'ün son üç yazının önemli bir bölümü burada geçti.

Arka plan: Dolmabahçe'den motorla Florya'ya

Köşk, Atatürk'ün bölgeye duyduğu özel ilgi ve zaman zaman yaptığı yazlık ziyaretler üzerine dönemin İstanbul Belediyesi tarafından yaptırılıp ona armağan edildi. Atatürk Dolmabahçe Sarayı'nda kaldığı dönemlerde sık sık motorla Florya'ya geliyor, halkla birlikte denize giriyordu. Atatürk tekneyle köşke gelir, yerel halkın arasında yüzerdi.

İhtiyaç açıktı: köşk, Atatürk'ün yaz aylarında İstanbul'a geldiğinde kalacağı ve denize girmek için Florya'daki halk plajından yararlanabileceği bir yazlık ev olarak düşünüldü. Seyfi Arkan, cumhurbaşkanının tatilini halkın gözü önünde, plaja gelenlerle birlikte yüzerek ve kürek çekerek geçirme isteğini iyi anlamıştı. Florya'nın havası ve suyunun Atatürk'ün kötüleşen sağlığına iyi geleceği de doktorlarca düşünülüyordu.

Mimar: Seyfi Arkan

Abdurrahman Seyfettin Arkan, bilinen adıyla Seyfi Nasih, 25 Temmuz 1903'te İstanbul'da doğdu ve 15 Temmuz 1966'da yine İstanbul'da öldü. Galatasaray Lisesi'nin orta kısmından sonra Sanayi-i Nefise Mektebi'ne girdi, Vedat Tek'in atölyesinden 1928'de mezun oldu. Sonra Berlin'de Hans Poelzig'in öğrencisi oldu ve onun atölyesinde çalıştı. 1933'te yurda dönünce Güzel Sanatlar Akademisi'nin şehircilik bölümüne öğretim üyesi oldu.

Arkan'ın Atatürk'le tanışması bir yarışma sayesinde oldu. 1933-1934'te açılan Çankaya Hariciye Köşkü yarışmasını kazandı ve projeyi sunmak için Cumhurbaşkanlığı Köşkü'ne çağrıldığında Atatürk'le ilk kez karşılaştı. Soyadı Kanunu'ndan sonra aldığı "Erkan" soyadı Atatürk'ün isteğiyle "Arkan"a dönüştü. Florya Deniz Köşkü, Arkan'ın Atatürk için tasarladığı üçüncü yapıydı.

Yapı

Köşk, karadan 70 metre uzakta deniz tabanına çakılan kazıklar üstüne kuruldu ve karaya ahşap bir iskele yoluyla bağlandı. İçinde kabul salonu, yatak odaları, banyo ve kütüphane vardır. Yapı Bauhaus üslubunda, L planlı ve tek katlıdır; kazıkları çeliktir, iskele dahil toplam alanı 602 metrekaredir ve yapıda hizmet ve personel odaları da bulunur. Köşk, erken Cumhuriyet mimarisinin simge yapılarından biri sayılır.

Köşkün bahçesi de ilginçtir. Köşk ilk yapıldığında, Atatürk'ün girişimiyle yakındaki, içinde terk edilmiş Ayastefanos Manastırı'nın yıkıntıları bulunan çayırda bir koru oluşturuldu. Bugün Florya Atatürk Kent Ormanı adıyla anılan bu koru halka açık bir parktır.

Akış: 1935-1938

Köşk 14 Ağustos 1935'te tamamlanıp Atatürk'e teslim edildi. Atatürk üç yıl boyunca belirli aralıklarla köşkü yazlık çalışma ofisi olarak kullandı ve özellikle 1936 Haziran ve Temmuz'unda uzun süre burada kaldı. Bu kalışın tarihleri 6 Haziran - 28 Temmuz 1936 olarak verir. Son ziyareti 28 Mayıs 1938'deydi.

Köşk önemli davetlere ve bilimsel toplantılara da ev sahipliği yaptı. Burada ağırlanan tanınmış konuklar arasında İngiltere Kralı VIII. Edward ve Wallis Simpson da vardı.
Yukarıdaki 1937 tarihli fotoğraf Atatürk'ü Florya'da Salih Bozok, küçük Ülkü, Cevat Abbas Gürer ve Ali Kılıç ile birlikte gösteriyor. Bu isimler, son yıllarda Atatürk'ün yakın çevresini oluşturan yaverler ve arkadaşlardı.

Kişiler

• Mustafa Kemal Atatürk: Köşkü 1935-1938 arasında yazlık çalışma yeri olarak kullandı.
• Seyfi Arkan (1903-1966): Mimar; "Atatürk'ün mimarı" diye anıldı. Florya Genel Sekreterlik binası (1935-36) ile Ankara'daki Yaverlik ve Başbakanlık köşklerini de (1935-1936) tasarladı.
• İstanbul Belediyesi: Köşkü yaptırıp Atatürk'e armağan eden kurum.
• VIII. Edward ve Wallis Simpson: Köşkün en tanınmış yabancı konukları.
• Sonraki cumhurbaşkanları: İsmet İnönü, Celal Bayar, Cemal Gürsel, Cevdet Sunay, Fahri Korutürk ve Kenan Evren köşkü yazlık olarak kullandı.

Rakamlar

• Kıyıya uzaklık: 70 metre.
• Toplam alan (iskele dahil): 602 m².
• Teslim: 14 Ağustos 1935.
• 1936 kalışı: 6 Haziran - 28 Temmuz.
• Son ziyaret: 28 Mayıs 1938.
• Millî Saraylar'a devir: 6 Eylül 1988; müze olarak açılış: 1993.

Sonuç

Florya Deniz Köşkü, bir cumhurbaşkanı konutunun halk plajının hemen yanında, denizin içinde yapılabileceğini gösterdi. Anlatımlar, Atatürk'ün burada halkla birlikte yüzdüğünü özellikle vurgular. Yapının sade, tek katlı ve camlı planı, Dolmabahçe'nin ağır ihtişamıyla keskin bir karşıtlık oluşturur; ikisi arasında motorla gidip gelinmesi, Cumhuriyet'in iki farklı yüzünü aynı yaz gününe sığdırır.

Bugünkü anlamı

Kentleşme ve deniz kirliliği yüzünden köşk zamanla resmî konut olarak kullanılmaz hâle geldi. 6 Eylül 1988'de TBMM Millî Saraylar Daire Başkanlığı'na devredildi, onarıldı ve 1993'te müze olarak açıldı; bir bölümü milletvekillerine sosyal tesis olarak ayrıldı. Müzede mobilyalar, sofra takımları, mayolar dahil kişisel eşyalar ve Atatürk'ün burada çekilmiş fotoğrafları sergileniyor. Köşke Marmaray'ın Florya istasyonundan ulaşılabiliyor.

Halkın arasında bir yazlık

Florya Deniz Köşkü, Atatürk'e ait yapılar içinde belki de en az resmî olanı. Denizin üstüne, çelik kazıklar üzerine oturtulmuş, tek katlı, sade bir yapı. Burada bir saray ihtişamı değil, bir yaz evinin rahatlığı hedeflenmiş. Bu tercih, mimariyle siyasetin nasıl iç içe geçtiğini gösteriyor: halk plajının hemen yanında, insanların arasında yüzen bir cumhurbaşkanı imajı, köşkün tasarımına doğrudan yansımış.

Seyfi Arkan'ın bu ihtiyacı iyi anlaması, yapıyı Bauhaus etkili modernizmin Türkiye'deki ilk güçlü örneklerinden biri yaptı. Bir yıl önce Dolmabahçe'nin süslü salonlarında ağırlanan konuklarla, birkaç kilometre ötede denize uzanan bu yalın yapı arasındaki karşıtlık, Cumhuriyet'in kendine iki farklı yüz seçtiğini düşündürüyor.

Bununla birlikte birkaç belirsizlik var. Projenin Arkan'a doğrudan mı verildiği yoksa bir yarışmayla mı kazanıldığı konusunda iki farklı anlatım dolaşıyor; ikisini uzlaştıracak bir kayıt bulamadık. VIII. Edward'ın ziyareti için kullanılan unvan da farklı: kral mı, dük mü? Edward'ın 1936'nın sonunda tahttan çekildiği düşünülürse, yaz ziyaretinde hâlâ kral olması akla yatkın, ama bunu kesin olarak söyleyemiyoruz.

Köşkün çevresinde oluşturulan koru ise belki en kalıcı mirası. Bugün kent ormanı olarak anılan yeşil alan, yaz evinin kendisinden çok daha fazla insana dokunuyor.