Hediye evler ve geri verilen köşk: Konya tapusundaki "Konyalıların hediyesidir" kaydı (1928)

Neden bu konu?

Cumhuriyet'in ilk yıllarında birçok şehir, Atatürk'ün gelişlerinde kaldığı binaları ona armağan etti. Bu hediyelerin izleri tapu kayıtlarında, müzelerin tarihçelerinde ve bir mektupta kalmıştır: Konya'daki evin tapusuna "Reisicumhur Gazi Mustafa Kemal Paşa'ya Konyalıların hediyesidir" kaydı düşülmüş, Bursa'daki köşk ise Atatürk'ün 1 Şubat 1938 tarihli mektubuyla yeniden şehre bağışlanmıştır. Bu konu Konya, Antalya, Denizli ve Bursa'daki dört evi Vikipedi'deki ilgili müze maddeleri ve Atatürk müzesi maddesine dayanarak anlatır.

Bursa: Miralay Mehmet Bey'in köşkü

Bursa Atatürk Müzesi maddesine göre köşk, Osmangazi ilçesinde Çekirge Caddesi üzerinde, mimarı Miralay Mehmet Bey olan ve yapımı 1895'te tamamlanan bir yapıdır. Atatürk'ün emriyle yaptırılan Çelik Palas'ın hemen yanındadır. 19. yüzyıl Fransız mimarisinden etkilenen, ince ahşap işçiliğine sahip üç katlı bina geniş bir bahçenin içindedir ve Bursa Ovası'na bakar.

Atatürk'ün Bursa'ya ikinci gelişinde Bursa Belediyesi binayı Miralay Mehmet Bey'den satın alarak ona armağan etti. Atatürk sonraki Bursa ziyaretlerinde bu köşkte kaldı. İkinci katta yatak odası, çalışma salonu ve banyo vardır; bodrum kat mutfak ve hizmetliler için, çatı katı ise Atatürk'ün belgeliği olarak kullanılmıştır.

1 Şubat 1938 mektubu

Madde, Atatürk'ün 1 Şubat 1938'de Bursa Belediye Başkanı'na bir mektup verdiğini yazar. Bu mektupta Bursalıların kendisine gösterdiği sevgiye teşekkür etmiş ve kendisine hediye edilen köşkü belediyeye bağışladığını bildirmiştir. Mektup, Atatürk'ün ölümünden yaklaşık dokuz ay önce yazılmıştır. Köşk 1965'te onarıldı ve Cumhuriyet'in 50. yılında, 29 Ekim 1973'te Atatürk Müzesi adıyla açıldı.

Konya: vali konağından "Konyalıların hediyesi"ne

Konya Atatürk Evi Müzesi maddesine göre bina, Atatürk Caddesi üzerinde 1912'de yapılmış iki katlı bir yapıdır; kesme taş, moloz taş ve tuğladan inşa edilmiştir. 1923'te hazine adına tescil edilen ev Vali Konağı olarak kullanıldı ve Atatürk'ün Konya'ya gelişlerinde ona ayrıldı. 1927'de Konya Belediyesi evi hazineden satın aldı. 19 Temmuz 1928'de Konyalıların şükranlarının bir ifadesi olarak Atatürk adına tescil edildi ve tapusuna şu kayıt konuldu:

"Reisicumhur Gazi Mustafa Kemal Paşa'ya Konyalıların hediyesidir."

1940'ta Konya Özel İdaresi evi sembolik bir bedelle satın aldı; bina yeniden vali konağı oldu ve 1963'e kadar böyle kullanıldı. 1963'te Millî egitim-bakanligi-amerika-birlesik-devletleriEğitim Bakanlığı'na devredilen yapı onarıldı ve 17 Aralık 1964'te "Atatürk Evi-Kültür Müzesi" adıyla açıldı. Atatürk'ün doğumunun 100. yılında yeniden düzenlendi ve 17 Nisan 1982'de "Atatürk Müzesi" olarak açıldı. Maddeye göre panolarda Atatürk'ün Konya'ya gelişlerini, şehirdeki ziyaretlerini ve bu evde tuttuğu günlük notları gösteren belgeler sergilenir; vitrinlerde Atatürk'e ait bazı elbiseler ve evde kullandığı eşyalar bulunur.

Antalya: birkaç günde döşenen ev

Antalya Atatürk Evi Müzesi maddesine göre Atatürk, 6-11 Mart 1930'daki Antalya ziyaretinde Muratpaşa'daki Atatürk Caddesi üzerinde bulunan iki katlı taş bir evde kaldı. Bir dönem valilik binası olarak kullanılan, 20. yüzyılın başına tarihlenen evi, Antalyalılar Atatürk'ün geleceği haberi üzerine birkaç günde temizleyip döşedi ve ona hediye etti. Girişte uzun bir hol, bir salon, odalar, banyo ve mutfak; üst katta biri balkonlu yedi oda vardı.

Atatürk'ün ölümünden sonra ev Özel İdare'ye geçti; 1939'da Akşam Kız Sanat Okulu ve Kız Enstitüsü binası, 1952'den sonra Tarım Bakanlığı'na bağlı Teknik Ziraat Müdürlüğü'nün bürosu oldu. 1984'te Kültür ve Turizm Bakanlığı'na devredildi.

Denizli: bir gecelik parti binası

Atatürk ve Etnografya Müzesi (Denizli) maddesine göre 19. yüzyıl sonunda yapılan bina, Cumhuriyet'ten sonra parti binası olarak kullanıldı. Atatürk 4 Şubat 1931'de şehre geldiğinde binada bir gece kaldı. 1950'lerden sonra Sağlık Bakanlığı binayı verem savaş dispanseri olarak kullandı. 1977'de anıt eser olarak tescil edildi, 1981-1983'te onarıldı ve 1 Şubat 1984'te müze olarak açıldı. 1997 sonunda yeniden onarıma giren bina, Atatürk'ün gelişinin yıldönümü olan 4 Şubat 1999'da tekrar açıldı. Sakız evi tarzındaki iki katlı yapıyı madde 2018'de yaklaşık otuz bin kişinin ziyaret ettiğini yazar.

Hediyeden bağışa

Dört evin hikâyesinde ortak bir çizgi vardır: şehirler binaları Atatürk'e armağan etmiş, binalar onun ölümünden sonra yeniden kamu kurumlarının eline geçmiş ve sonunda müze olmuştur. Bursa örneğinde bu dönüş Atatürk'ün kendi mektubuyla, ölümünden önce gerçekleşmiştir. Konya'da tapu kaydı, Antalya'da yeniden yapılmış bir bina, Denizli'de ise bir verem dispanserinden müzeye uzanan bir yol vardır. Atatürk müzesi maddesi bu dört müzeyi de Türkiye'deki Atatürk evleri listesinde sayar.

Değerlendirme

Bu evler Atatürk'ün Cumhuriyet yıllarındaki yurt gezilerinin izlerini taşır. En açık söz izleri, Konya tapusundaki "Konyalıların hediyesidir" kaydı ve Bursa'ya yazılan 1 Şubat 1938 tarihli bağış mektubudur. Kaynaklar mektubun tam metnini, Konya'daki günlük notların içeriğini ve Bursa'ya ikinci gelişin tarihini vermez; bu boşluklar yukarıdaki notlarda belirtilmiştir.