Yanlış bilinen: "Türkiye'nin ilk olimpiyat madalyası Yaşar Erkan'ın altınıdır": Berlin 1936

1936 Berlin Olimpiyatlarında Yaşar Erkan'ın grekoromen güreşte kazandığı altın madalya, Türk spor tarihinin en çok anlatılan anlarından biridir. Bayrak direğe çekilirken İstiklal Marşı çalındı ve tribündeki Türkler marşa eşlik etti. Bu sahne o kadar güçlüdür ki çoğu anlatımda Yaşar Erkan'ın altını "Türkiye'nin ilk olimpiyat madalyası" diye geçer. Oysa aynı oyunlarda Türkiye'nin ilk madalyasını serbest güreşte bronz alan Mersinli Ahmet (Kireççi) kazanmıştı. Olimpiyatlarla ilişki ise 1936'dan çok önce, Osmanlı döneminde başlamıştı.

İddianın izi: kim, nerede, nasıl söyledi?

İddia belli bir yazara dayanmaz. Spor sayfalarındaki "ilk altın" haberleri, yıl dönümü paylaşımları ve bilgi yarışması soruları zamanla "ilk altın" ile "ilk madalya" ifadelerini birbirine karıştırır. Yaşar Erkan'ın "ilk olimpiyat şampiyonu" olduğu doğrudur. Ancak bu bilgi tekrarlandıkça "ilk madalya" ifadesine dönüşür. Bunun bir nedeni, Atatürk'ün Erkan'ı kutlaması ve ona Sultanahmet'te bir ev verilmesi gibi ayrıntıların hikâyeyi öne çıkarmasıdır. Mersinli Ahmet'in bronzu ise bu gölgede kalır. İkinci bir karışıklık da "Türkiye olimpiyatlara ilk kez 1924'te katıldı" cümlesinden doğar. Bu cümle Cumhuriyet için doğrudur, ama Osmanlı sporcularının 1906–1912 arasındaki katılımını unutturur.

Osmanlı ve olimpiyat: 1896–1912

Modern olimpiyat fikrini 1892'de Pierre de Coubertin ortaya attı ve Uluslararası Olimpiyat Komitesi 1894'te kuruldu. 1896 Atina Oyunlarına gitmek isteyen Güreşçi Koç Mehmet'in başvurusu, Osmanlı Devleti komitenin üyesi olmadığı için kabul edilmedi. 1906 Atina ara oyunlarında Osmanlı adına yarışan Yorgo Albiranitis, ipe tırmanma yarışında birinci oldu. Ancak bu oyunlarda IOC kuralları uygulanmamıştı. 1908 Londra'da Galatasaray Lisesi öğrencisi Aleko Moulos yarıştı. 1912 Stockholm'de ise kendi imkânlarıyla giden Vahram Papazyan ve Mıgırdıç Mıgıryan ağırlık ve disk atma alanlarında Osmanlı'yı temsil etti.

Savaştan sonra: Dışlanma ve dönüş

1916 Berlin Oyunları savaş yüzünden yapılamadı. IOC, Nisan 1919'daki toplantısında Almanya, Avusturya, Macaristan, Bulgaristan ve Osmanlı Devleti'ni 1920 Anvers Oyunlarına çağırmama kararı aldı. Haziran 1921'de Londra'da toplanan 19. IOC Kongresi, Selim Sırrı (Tarcan) Bey'in üyeliğini yeniden kabul etti ve Türkiye'nin 1924 Paris Oyunlarına katılmasının önünü açtı.

1924 ve 1928: Tecrübe yılları

Mustafa Kemal Paşa başkanlığındaki Bakanlar Kurulu 16 Ocak 1924'te Paris'e katılım ve yabancı antrenör getirilmesi için 17 bin lira ayırdı. Güreşe Macar Raol Peter, futbola İskoç Billy Hunter, atletizme Amerikalı Tobin getirildi. Kafilede 3 atlet, 3 bisikletçi, 1 eskrimci, 4 güreşçi ve 19 futbolcu vardı. Madalya kazanılamadı. Mustafa Kemal'in yenilgiler üzerine söylediği söz bu yıllarla ilişkilendirilir: "Yenilen toparlanmalı ve kendini yeneni yenmek için, olanca gücüyle ve azimle daha çok çalışmalıdır."

1928 Amsterdam'a 40 sporcu gitti. Tayyar Yalaz güreşte dördüncü oldu. Saim Arıkan altıncı, Nuri Boytorun ve Çoban Mehmet yedinci, halterde Cemal Erçman sekizinci oldu. 1932 Los Angeles Oyunlarına uzaklık ve yüksek masraf yüzünden katılınamadı.

Neden Berlin bu kadar önemsendi?

1924 ve 1928'de olimpiyatlara daha çok ülkenin varlığını göstermek için katılınmıştı. 1936'da ise hedef daha büyüktü. Nazi Almanyası'nın gölgesinde yapılan ve devletlerin güç gösterisine dönüşen Berlin Oyunlarında Atatürk, Türkiye'nin de varlığını hissettirmesini istiyordu. Bu nedenle bazı branşlara yabancı uzmanlar getirildi ve mümkün olan en yüksek devlet desteği sağlandı. Türk Olimpiyat Komitesi futbolu başta kafile dışında bırakmıştı, ama sonradan futbol da oyunlara eklendi. Kafile Berlin'de Alman devlet adamlarınca ilgiyle karşılandı. Yapılan konuşmalarda Birinci Dünya Savaşı'ndaki silah arkadaşlığı hatırlatıldı. Türk sporcular tribünlerde Alman seyircilerden de büyük destek gördü.

Berlin 1936: Önce bronz, sonra altın

Türkiye'nin ilk olimpiyat madalyasını serbest güreş 79 kiloda üçüncü olan Mersinli Ahmet kazandı. Ardından grekoromen 61 kiloda Yaşar Erkan birinci oldu. Erzincan Refahiye'nin İspigdi köyünde 20 Mayıs 1911'de doğan Erkan, dört yaşında ailesiyle İstanbul'a gelmiş ve Sultanahmet'e yerleşmişti. 1933, 1934, 1935 ve 1937'de Balkan şampiyonu oldu. Şampiyonluk haberini telefonda bekleyen Atatürk'ün ona "Kendin küçüksün ama memleket için çok büyük bir iş yaptın. Çok yaşa Yaşar" dediği aktarılır. Son Posta gazetesinin başlattığı kampanyadan sonra Atatürk, İstanbul Valisi Muhiddin Üstündağ'a talimat verdi ve Erkan'a Sultanahmet'te bir ev hediye edildi.

Dönemin basını madalya törenini şöyle anlattı: "Hoparlörler, 61 kiloda dünya birinciliğini ve altın madalyayı Türk Yaşar kazandı diye haber verdi. Bunun üzerine bando İstiklal marşımızın ilk nağmelerini stadın dört bir tarafına yayarken şanlı bayrağımız birincilik direğine yavaş yavaş çekildi." Elli altmış kişilik Türk kafilesi ve Galatasaray izcileri marşı tribünde hep birlikte söyledi. Güreş Federasyonu Başkanı Ahmet Fetgeri, bu başarının "dünya birinciliğinin Türk gençliği için bir hayal olmadığını" gösterdiğini yazdı.

Diğer sonuçlar da kayda değerdi. Grekoromende Mehmet Çoban dördüncü, Nurettin Boytorun altıncı oldu. Binicilikte Cevat Kula Çapkın adlı atıyla Milletler Kupasında altıncı oldu. Yelkenin star sınıfında Behzat Baydar ile Harun Ülman sekizinci oldu. Bisikletçi Talat Tunçalp 100 kilometrede onuncu oldu ve 2 saat 33 dakika 6 saniyelik derecesiyle Türkiye rekoru kırdı. Futbol takımı ilk maçta Norveç'e 4-0 yenilerek elendi. Basketbolda Şili'ye 30-16, Mısır'a 33-23 yenilgiyle veda edildi. Eskrimde kılıç takımı Yugoslavya ve İsviçre'yi yendi, ABD ve Polonya'ya yenildi. Genel madalya tablosunda Türkiye, 1 altın ve 1 bronzla on dokuzuncu sırada yer aldı.

Berlin 1936'da "ilk altın" ile "ilk madalya" farkı

Yaşar Erkan'ın altın madalyası Türk sporunun ilk olimpiyat şampiyonluğudur ve bu unvan ondan alınamaz. Ama "ilk madalya" unvanı Mersinli Ahmet'e aittir. Daha geniş bakıldığında, olimpiyat yolculuğu Atina'da reddedilen bir güreşçiyle başlamış, Stockholm'e kendi parasıyla giden atletlerle sürmüş, 1924'te devlet desteğiyle kurumsallaşmıştır. Bu sırayı doğru anlatmak, Berlin'in iki madalyasına ve öncekilerin emeğine birlikte yer açar.