Yanlış bilinen: "Sabiha Gökçen, dünyada savaş uçağı kullanan ilk kadındır" — Guinness kaydı, 1914'teki Şahovskaya ve 191

Yaygın iddia

Sabiha Gökçen için okul kitaplarında ve anma yazılarında en sık kullanılan unvan "dünyanın ilk kadın savaş pilotu"dur. Gökçen'in hayatı bu forumda ayrı bir konuda anlatıldı; bu konu yalnızca bu unvanı inceler: kim veriyor, neye dayanıyor ve başka ülkelerin kaynakları aynı unvanı kime veriyor? Kaynaklar Türkçe Vikipedi'nin Sabiha Gökçen maddesi ile İngilizce Wikipedia'nın Sabiha Gökçen, Marie Marvingt ve Evgeniya Shakhovskaya maddeleridir.

Unvanın Türkiye'deki kaynağı

Türkçe Sabiha Gökçen maddesi, Gökçen'in "Türkiye'nin ilk kadın pilotlarından biri" ve "dünyanın ilk kadın savaş pilotu" olduğunu yazar. Madde, Gökçen'in 1935'te Türkkuşu'nun açılışındaki planör gösterilerinden etkilenerek havacılığa yöneldiğini, Kırım'daki Koktebel Yüksek Planör Okulu'nda eğitim aldığını ve 25 Şubat 1936'da ilk kez motorlu uçakla uçtuğunu anlatır. Maddeye göre Atatürk, eğitimdeki başarısı üzerine ona "Belki de dünyada ilk askerî kadın pilot olacaksın" demiştir. O yıllarda kızlar askerî okullara alınmadığı için Gökçen özel bir üniformayla Eskişehir Uçuş Okulu'nda 1936-1937 döneminde on bir ay özel eğitim aldı; ardından Eskişehir'deki 1. Hava Alayı'nda altı ay görev yaparak Trakya ve Ege manevralarına katıldı. 1937'deki Dersim Harekâtı'nın hava safhasında yer aldı ve 30 Ağustos 1937'de askerî uçuş brövesi aldı.

İngilizce Sabiha Gökçen maddesi de onu "dünyanın ilk kadın savaş pilotu" olarak anar ve bu unvanın Guinness Rekorlar Kitabı tarafından tanındığını belirtir. Madde, 1996'da ABD Hava Kuvvetleri'nin yayımladığı "Tarihin En Büyük 20 Havacısı" posterine seçilen tek kadın pilotun Gökçen olduğunu da yazar.

Karşı kayıt 1: Yevgeniya Şahovskaya (1914)

İngilizce Evgeniya Shakhovskaya maddesine göre 1889'da Saint Petersburg'da doğan Rus prensesi Yevgeniya Şahovskaya, 1914'te Çar için keşif uçuşları yaparak "askerî pilot olan ilk kadın" oldu. 1911'de uçuş derslerine başlamış, 1912'de pilot lisansı almıştı; Birinci Dünya Savaşı'nda keşif uçuşları yaptı. Casuslukla suçlanıp ölüm cezasına çarptırıldı, kuzeni olan II. Nikolay tarafından cezası ömür boyu hapse çevrildi ve 1917 devriminde serbest kaldı.

Karşı kayıt 2: Marie Marvingt (1915)

İngilizce Marie Marvingt maddesine göre 1875 doğumlu Fransız sporcu, dağcı, havacı ve gazeteci Marvingt, Birinci Dünya Savaşı sırasında "ilk kadın savaş pilotu" oldu. Madde, Marvingt'in 1915'te Almanların elindeki topraklar üzerinde bombalama uçuşları yapan gönüllü bir pilot olarak "dünyada savaş görevi uçan ilk kadın" olduğunu ve Metz'deki bir Alman askerî üssünü bombalaması nedeniyle Croix de guerre (Savaş Haçı) aldığını yazar. Aynı madde, Marvingt'in Birinci Dünya Savaşı'nda bir Alman hava üssünü "resmî olmayan bir pilot olarak" iki kez bombaladığını da belirtir.

Dersim 1937: kaynaklar olayı farklı adlandırıyor

Gökçen'e "savaş pilotu" unvanını kazandıran olay 1937 Dersim operasyonudur ve iki dildeki maddeler olayı farklı anlatır. Türkçe madde olayı "Dersim Bölgesi'nde çıkan ayaklanmayı bastırmak için başlatılan Dersim Harekâtı" olarak adlandırır ve Gökçen'in hava saldırısı safhasında gösterdiği başarı nedeniyle Cumhurbaşkanı, Başbakan ve Genelkurmay Başkanı'nın katıldığı bir törenle Türk Hava Kurumu Murassa (İftihar) Madalyası aldığını yazar. İngilizce madde ise olayı "Dersim katliamı" olarak adlandırır, Türk uçaklarının Dersim halkına karşı çok sayıda sorti yaptığını ve Gökçen'in operasyonlarda sivilleri bombaladığını yazar; ayrıca bir Genelkurmay raporunun onun 50 kiloluk bombasının "ciddi hasar" verdiğinden söz ettiğini aktarır.

Sonrası

Türkçe maddeye göre Gökçen 1938'de Vultee tipi bir uçakla tek başına beş günlük bir Balkan turu yaptı; Atina, Sofya, Belgrad ve Bükreş'e uçtu ve Yugoslavya'da "Beyaz Kartal" nişanı aldı. Atatürk'ün ölümünden sonra, kadınların orduda görev yapmasına ilişkin yasa bulunmadığı için ordudan ayrıldı ve 1955'e kadar Türkkuşu Uçuş Okulu'nda başöğretmenlik yaptı. Son uçuşunu 1996'da 83 yaşındayken yaptı ve 22 Mart 2001'de Ankara'da öldü. İngilizce maddeye göre İstanbul'un ikinci havalimanı ona adanmış olarak 8 Ocak 2001'de, ölümünden iki ay önce açıldı.

Sonuç

Gökçen'in Türkiye'nin ilk kadın askerî pilotu olduğu ve Guinness tarafından ilk kadın savaş pilotu olarak tanındığı kaynaklarda yer alır. "Dünyada ilk" ifadesi ise Şahovskaya (1914) ve Marvingt (1915) kayıtları nedeniyle tartışmalıdır ve tanıma bağlıdır.