Yanlış bilinen: "İlk kapitülasyonları 1535'te Kanuni Fransa'ya verdi"

Osmanlı tarihine dair en yaygın kalıplardan biri şudur: "Osmanlı Devleti ilk kapitülasyonları 1535 (ya da 1536) yılında Kanuni Sultan Süleyman döneminde Fransa'ya verdi." Bu cümle çoğu zaman bir adım daha ileri götürülür ve kapitülasyonların, imparatorluğun ekonomik çöküşünün başladığı an olduğu söylenir. Oysa Türk literatürünün İmtiyâzât bahsinin Osmanlı dönemi bölümünü yazan durum çok farklıdır: 1536 metni tasdik edilmemiş bir taslaktır, ilk tasdikli Fransız kapitülasyonu 18 Ekim 1569 tarihlidir ve Osmanlı'nın yabancı tüccarlara imtiyaz tanıması 1536'dan çok daha eskiye gider.

Kapitülasyon nedir?

Kelimenin kökü Latince caput (baş) sözcüğüdür; metinlerin "capitula" denilen maddeler hâlinde yazılmasından gelir. Araştırmamız kapitülasyonu, bir devletin bir anlaşmaya bağlı olarak başka devletlerin vatandaşlarına tanıdığı ticari ve sosyal ayrıcalıklar olarak tanımlıyor. Batı literatürü ise daha dar bir hukuki tanım verir: egemen bir devletin, kendi sınırları içindeki yabancı bir devletin uyruklarının yargılanması üzerindeki yetkisinden vazgeçtiği antlaşma veya tek taraflı sözleşme. Osmanlı belgelerinde bu metinler "ahidnâme" olarak geçer. Türk literatürü, XVIII. Yüzyıla kadar bütün Osmanlı kapitülasyonlarının padişah tarafından tek taraflı olarak bağışlanmış metinler olduğunu vurgular; yani bunlar iki eşit taraf arasında imzalanmış antlaşmalar değil, padişahın lütfu olarak verilen ve saltanat değişikliklerinde yenilenmesi gereken imtiyazlardı.

İddianın izi: kim, nerede, nasıl söyledi?

İddia: "Osmanlı Devleti ilk kapitülasyonu 1535/1536'da Kanuni döneminde Fransa'ya verdi; bu, Osmanlı ekonomisinin çöküşünün başlangıcıdır."

İlk ortaya çıkış: 1536 metni, Fransız elçisi Jean de La Forest'in sadrazam Pargalı İbrahim Paşa ile yürüttüğü müzakereler sırasında kaleme aldığı bir taslaktır. Bu metin, 1777'de Comte de Saint-Priest tarafından Fransız elçisi d'Aramon'un evrakı arasında bulundu. Metnin ortaya çıkmasından sonra on dokuzuncu yüzyıl Avrupa'sında yayımlanan antlaşma derlemeleri onu ilk Osmanlı kapitülasyonu olarak sundu. Türk literatürünün kaynakçasında yer alan Treaties Between Turkey and Foreign Powers, 1535-1585 (Londra 1855), E. Charrière'in Négociations de la France dans le Levant (Paris 1848–1860) ve M. Belin'in Des capitulations et des traités de la France en Orient (Paris 1870) bu derleme geleneğinin örnekleridir. Daha sonra J. C. Hurewitz'in 1956'da Princeton'da yayımlanan belge derlemesi de başlangıç yılını A Documentary Record 1535-1914 başlığıyla 1535 olarak aldı.

Yayılma zaman çizelgesi:

• 1536: La Forest taslağı yazılır; İbrahim Paşa'nın idamı nedeniyle padişah tarafından tasdik edilmez.
• 1777: Taslak, Saint-Priest tarafından Fransız elçilik evrakı arasında bulunur.
• 1848–1870: Fransız ve İngiliz antlaşma derlemeleri metni ilk kapitülasyon olarak yayımlar.
• 1914: Osmanlı Devleti kapitülasyonları tek taraflı olarak kaldırdığını ilan eder; konu siyasi tartışmanın merkezine yerleşir.
• 1923: Lozan Antlaşması ile kapitülasyonlar kesin olarak kaldırılır.
• Günümüz: Türk literatürünün Kapitülasyon bahsi, I. Süleyman döneminde Fransızlara kapitülasyon verildiğini yazar; Batı literatürü de Osmanlı ile yabancı bir devlet arasındaki ilk kapitülasyonun 1535'te Fransa'ya verildiğini ve 1536'da imzalandığını belirtir.

Belgelenmiş açıklamalar: İnalcık, Türk literatüründe açıkça şunu yazar: Jean de La Forest'in hazırladığı taslak "İbrâhim Paşa'nın idamı dolayısıyla sultan tarafından tasdik edilmeden kaldı"; "Fransa ile genel tasdikli kapitülasyon 1569 kapitülasyonudur" ve "ilk gerçek Osmanlı kapitülasyonu, 7 Cemâziyelevvel 977 (18 Ekim 1569) tarihli olanıdır." Aynı anlatım, Kanuni dönemine atfedilen kapitülasyonun aslında Memlük kapitülasyonlarının yenilenmiş biçimi olduğunu da kaydeder. Metnin taslak hâlinde kaldığının, Fransız temsilcisi Rinçon'un mektubundan anlaşıldığını belirtir.

Sosyal medyadaki görünümü: İddia, sosyal medya paylaşımlarında ve bilgi yarışması tarzı içeriklerde çoğunlukla tek cümlelik bir "bilgi kartı" olarak dolaşır: "İlk kapitülasyon: 1535, Kanuni, Fransa." Bu kalıba sıklıkla "Osmanlı'nın çöküşü burada başladı" yorumu eklenir. Paylaşımlarda 1536 metninin bir taslak olduğu, tasdik edilmediği ve 1569'da II. Selim döneminde verilen ahidnâmenin ilk tasdikli Fransız kapitülasyonu olduğu bilgisi nadiren yer alır.

Karşı kanıtlar (Türkçe ve yabancı):

• Taslak ve tasdik: 1536 metni bir taslaktır ve tasdik edilmemiştir; ilk tasdikli Fransız kapitülasyonu 1569 tarihlidir. II. Selim'in tahta çıkışından sonra Fransa kralı Claude du Bourg'u İstanbul'a gönderdi ve du Bourg herhangi bir zorlukla karşılaşmadan ahidnâmeyi aldı.
• Metnin biçimi: Araştırmamız, La Forest metninin iki taraf arasında yapılmış bir antlaşma formunda olduğunu, oysa XVIII. Yüzyıla kadar bütün Osmanlı kapitülasyonlarının padişah tarafından tek taraflı bağış niteliğinde verildiğini gösteriyor. Bu biçim farkı da metnin Osmanlı kançılaryasından çıkmış resmî bir belge olmadığına işaret eder.
• Daha eski imtiyazlar: Türk literatürü, II. Mehmed döneminde Venediklilere kapitülasyon verildiğini yazar. Araştırmamız da Yavuz Sultan Selim'in 1517'de Memlük sultanlarının Venedik'e verdiği kapitülasyonları yenilediğini gösteriyor. Fatih'in 1 Haziran 1453 tarihli ahidnâmesi ise Galata Cenevizlilerine kendi kanun ve âdetleriyle yaşama hakkı tanıyordu; İnalcık bu ahidnâmenin sonradan geniş imtiyazlara dönüştüğü yönündeki görüşler için delillerin yetersiz olduğunu belirtir.
• Yabancı literatür: Batı literatürünün Capitulation bahsi bile, bu uygulamanın Osmanlı'dan çok önce başladığını anlatır: IX. Yüzyılda Abbasi halifesi Hârûnürreşîd Frank tüccarlarına güvenceler vermiş, 1098'de Antakya Prinkepsliği Ceneviz'e, 1123'te Kudüs Kralı Venedik'e, 1173'te Selahaddin Eyyubi Pisa'ya benzer imtiyaz belgeleri vermişti. Bizans imparatorları da Ceneviz, Pisa ve Venedik'e kapitülasyonlar tanımıştı. Yani kapitülasyon Osmanlı'nın icat ettiği ya da ilk kez Kanuni'nin verdiği bir kurum değildir.

Kapitülasyonlar ne zaman "zararlı" hâle geldi?

Kapitülasyonlar uzun süre Osmanlı'nın kendi çıkarına hizmet eden bir dış politika aracıydı: dost devletlere ticaret ayrıcalıkları tanınarak Habsburglara karşı ittifaklar kuruluyor, ticaret canlandırılıyor ve gümrük gelirleri artırılıyordu. Bu imtiyazlar padişahın tek taraflı bağışı olduğu için her saltanat değişikliğinde yeniden gözden geçirilirdi. Durumun değişmesi çok sonra oldu: 1740'ta Belgrad Antlaşması müzakerelerinde arabuluculuk yapan Fransız elçisi Marquis de Villeneuve, Fransa için en geniş imtiyazları elde etti ve bu kapitülasyonları padişahın halefleri adına da onaylattı. Böylece imtiyazlar, her padişah değişiminde yenilenen bağışlar olmaktan çıkıp kalıcı hâle geldi.

Kaldırılış

Osmanlı Devleti 1914'te kapitülasyonları tek taraflı olarak kaldırdığını ilan etti; kapitüler devletler bu kararı protesto etti. Sevr Antlaşması kapitülasyonları hiçbir değişiklik yapmadan, hatta diğer galip devletlere de tanınmak üzere yeniden getirdi. Sonunda 24 Temmuz 1923'te imzalanan Lozan Antlaşması ile müttefik devletler kapitülasyonların kaldırılmasını kabul etmek zorunda kaldı.
Hüküm: İddia büyük ölçüde yanlıştır. 1536 metni, Fransız elçisinin hazırladığı ve padişahın tasdik etmediği bir taslaktır. İlk tasdikli Fransız kapitülasyonu 18 Ekim 1569'da II. Selim döneminde verildi. Osmanlı Devleti'nin yabancı tüccarlara imtiyaz tanıması ise 1453'ten itibaren Ceneviz ve Venedik örnekleriyle başlamıştı. Kapitülasyonların egemenliği zayıflatan bir yük hâline gelmesi on sekizinci yüzyıla, özellikle 1740 sonrasına aittir; bunu Kanuni dönemine bağlamak kronolojik olarak hatalıdır.

Kapitülasyon meselesi: büyük resimde yeri

Bu yanlışın kalıcı olmasının nedeni bize göre kolay hatırlanan bir formül sunmasıdır: tek tarih, tek padişah, tek ülke. Oysa ticari ayrıcalıklar daha önce de başka devletlere verilmişti ve 1536 metni tasdik edilmiş bir antlaşma değildi. Kapitülasyonlar o dönemde güçlü bir devletin ticareti çekmek için tanıdığı imtiyazlardı; ağır bir yük hâline gelmeleri çok sonraki yüzyılların konusudur. Bu ayrımı yapmadan tarihi okumak hem Kanuni dönemini hem de son dönem Osmanlı'sını yanlış anlamaya yol açar.