İçeriğe geç
Giriş yap
0

Atatürk'ün Söylev ve Demeçleri: Nimet Arsan'ın tek başına derlediği dört cilt ve beşincisi

Eski Harita başlattı0 Yanıt5 Görüntülenme0 takipçi

Eski HaritaKonu sahibiYeni üye0Sv. 82
#1
Atatürk'ün sözü edildiğinde akla önce Nutuk gelir. Ama Nutuk yalnızca 1919-1927'yi anlatır. Atatürk'ün Meclis kürsüsünde, yurt gezilerinde, gazetecilerin karşısında ve telgraf başında söylediklerinin büyük kısmı ölümünden sonra derlenen başka bir dizide durur: Atatürk'ün Söylev ve Demeçleri (ASD). Bu dizinin hikâyesi bir enstitünün kuruluşuyla başlar ve büyük ölçüde tek bir kadının emeğine dayanır.
1940'larda Atatürk Bulvarı ve Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi binası
1940'larda Atatürk Bulvarı ve Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi binasıGörsel: Wikimedia Commons, No restrictions, yazar: Directorate General of Press and Information. Dosya sayfası

Dünyadaki örnekler

Devlet adamlarının konuşmalarını kitaplaştırma geleneği ABD'de başladı: Washington'un söylevleri 1837'de, Lincoln'ünkiler 1864'te basıldı. 1934'te ABD Kongresi Ulusal Tarihî Yayınlar ve Kayıtlar Komisyonunu (NHPRC) kurunca iş sistemli hale geldi. İngiltere'de Churchill'in 1940-1941 konuşmaları "Blood, Toil, Tears and Sweat" adıyla toplandı. Pakistan'da Cinnah'ın 1947-1948 konuşmaları, Çin'de Chiang Kai-shek'in seçme konuşmaları dört cilt olarak yayımlandı. Türkiye'de bu yol Atatürk'ün ölümünden sonra açıldı. Söylevleri kitaplaştırılan ikinci isim İsmet İnönü oldu. Fahri Korutürk döneminde bu iş Cumhurbaşkanlığı Basın ve Halkla İlişkiler Müşavirliğinin görevleri arasına alındı.

Bir enstitü ve dört maddelik plan

15 Nisan 1942 tarihli ve 4204 sayılı kanunla Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü (TİTE) kuruldu; kanun 22 Nisan 1942'de Resmî Gazete'de yayımlandı. Meclis görüşmelerinde büyük devrim yapmış milletlerin devrimlerini tanıtmak için kurumlar kurduğu, Türkiye'nin de böyle bir kuruma ihtiyaç duyduğu söylendi. Enstitü Ankara Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesine bağlıydı. Görevi Millî Mücadele ve inkılap üzerine araştırma yapmak, belge toplamak, arşiv ve kütüphane kurmak, ders, konferans ve yayınlarla inkılabı tanıtmaktı. Çalışma planında şu başlıklar vardı:

[liste][*]Atatürk'ün hatıratı
[*]Atatürk'ün Nutku
[*]Mecliste ve memlekette söylediği nutukların toplanıp yayımlanması
[*]Atatürk'ün mektupları ve telgrafları[/liste]

Yayın programındaki ilke, Nutuk'ta yer almayan söylev, demeç, tamim ve telgrafların bir araya getirilmesiydi.

1945-1964: dört cilt

İlk cilt 1945'te çıktı. İkincisi 1952'de, üçüncüsü 1954'te, "Atatürk'ün Tamim, Telgraf ve Beyannameleri" adlı dördüncüsü ise 1964'te yayımlandı. Ciltlerin konuları şöyleydi:

[liste][*]I: TBMM'de ve CHP kurultaylarında yapılan konuşmalar
[*]II: Bunların dışında, devlet merkezinde ve yurt içinde yapılan konuşmalar
[*]III: Türk ve yabancı gazete muhabirlerine verilen demeçler
[*]IV: Kurtuluş Savaşı ve Cumhuriyet tarihine ait tamim, telgraf ve beyannameler[/liste]
Ek bilgi
Nimet Arsan (Unan): Dört cildin hepsini, TİTE'nin kitaplık ve arşiv memurluğunu ve müdür yardımcılığını da yürüten Nimet Arsan derledi. 29 Mayıs 1947-17 Nisan 1956 arasında Arif Unan ile evli olduğu için bu yıllarda Unan soyadını kullandı; bu yüzden bazı baskılarda adı Nimet Unan olarak geçer. Afet İnan 1964 önsözünde, ekip işi olması gereken bu çalışmanın tek kişiye kaldığını ve hedeflenenin ancak önemli bir kısmının toplanabildiğini yazar.
1945'teki ilk cildin girişini Millî Eğitim Bakanı Hasan Âli Yücel yazdı. Yücel, Atatürk'ü yaşatmanın ilk yolunun sözlerini tespit etmek olduğunu söylüyor ve "Büyük Nutkundan sonra yayınlanması bizler için ilk borç olan, Atatürk'ün diğer sözleridir" diyordu.
Millî Eğitim Bakanı Hasan Âli Yücel
Millî Eğitim Bakanı Hasan Âli YücelGörsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası

Ciltlerin içinden rakamlar

Birinci ciltte 92 söylev metni vardır. Cumhuriyetten sonraki konuşmalar çoğunlukla Meclis'in yıllık açılış konuşmalarıdır. Bu ciltte harf devriminden sonra değişen terimler de izlenebilir: "Meclis-i Âli" "Yüksek Meclis" olur, Büyük Millet Meclisi "Kamutay", milletvekili "saylav", "siyaset-i hariciye" de "dış siyasa" diye geçer.

İkinci cilt 1906'da Selanik'te Hakkı Baha Pars'ın evinde Vatan ve Hürriyet Cemiyetinin şubesi kurulurken yapılan konuşmayla açılır; öteki metinler 1919'dan başlar. Bu ciltteki söylevlerin 54'ü yabancı devlet temsilcilerine hitaben yapılmıştır. En çok Yunanistan'a (beş), sonra Japonya, Afganistan ve Irak'a (dörder) yapılmıştır. Claude Farrère'e ve Balkan Konferansı üyelerine yapılan birer konuşma da bu ciltte yer alır.

Üçüncü cilt 72 demeç ve 8 söylev içerir. Demeçlerin 28'i yabancı gazetecilere verilmiştir, ama hepsi Türk basınından alınmıştır: dokuzar tane Vakit ve Hâkimiyet-i Milliye'den, üç tane Ayın Tarihi'nden, ikişer tane Öğüt ve Tanin'den.

Bu demeçlerde Millî Mücadele, iç ve dış siyaset ve inkılapların amaçları öne çıkar. Ama Atatürk kültür, spor, siyasi partiler ve Keriman Halis'in dünya güzeli seçilmesi gibi konularda da konuşmuştur. Ciltlerdeki sık kullanılan kelimeler de dönemi yansıtır: birinci ciltte Hâkimiyet-i Milliye, Meclis, İstiklal; ikinci ciltte İnkılap, Medeniyet, Sanat; dördüncü ciltte Heyet-i Temsiliye, Hilafet, Sivas ve Erzurum.
Doğrusu
Aynı demeç, iki başlık: Üçüncü ciltte 5 Şubat 1923 tarihli "Barış Görüşmelerinin Kesilmesi Hakkında" (Vakit) ve 6 Şubat 1923 tarihli "Lozan Görüşmelerinin İnkıtaı Hakkında" (Vatan) başlıklı iki demeç aslında aynı metindir. İki ayrı gazeteden alındığı için iki kez basılmıştır. Yabancı basın hiç taranmadığından, yalnızca Türk gazetelerine yansıyan demeçler esere girebilmiştir.

Dördüncü cilt ve 1946 kararı

Tamim, telgraf ve beyannamelerin toplanmasını, Enstitü Müdürü Enver Ziya Karal 20 Mayıs 1946'da 23 sayılı kararla kurula sundu. İlk baskı 1964'te çıktı. Metinlerin büyük kısmı Millî Mücadele dönemine aittir ve kronolojik sırayla dizilmiştir. Afet İnan önsözde bu kitabın kaynak eserler arasında yer alacağını yazar.

1972'deki beşinci cilt ve sonrası

Utkan Kocatürk ve Sadi Borak'ın ayrı ayrı derleyip TİTE'ye verdiği, ilk dört ciltte bulunmayan metinler 1972'de "Atatürk'ün Söylev ve Demeçleri, Tamim ve Telgrafları V" adıyla birleştirilerek yayımlandı. Afet İnan bu kez de külliyatın tamamlandığını söylemenin mümkün olmadığını, mektupların ve kaynağı belirlenmemiş metinlerin altıncı cilde kalacağını yazdı. Ama altıncı cilt hiç çıkmadı.
Afet İnan'ın konferansından sonra Atatürk'ün de bulunduğu hatıra fotoğrafı
Afet İnan'ın konferansından sonra Atatürk'ün de bulunduğu hatıra fotoğrafıGörsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası

1981'de, Atatürk'ün doğumunun yüzüncü yılında, ilk üç cilt "Atatürk'ün Söylev ve Demeçleri I-III (1906-1938)" adıyla tek kitapta birleştirildi. Basım izni 1983'te kurulan Atatürk Araştırma Merkezine geçti. Merkez 1989'dan itibaren beşinci cildin metinlerini ekleyerek genişletilmiş baskılar yaptı; dördüncü cildin ikinci baskısı 1991'de çıktı.
Ek bilgi
2006 baskıları: Atatürk'ün doğumunun 125. yılında Merkez dördüncü cildin üçüncü baskısını, Mehmet Evsile'nin hazırladığı 56 sayfalık açıklamalı dizinle yayımladı. Aynı yıl Ali Sevim, İzzet Öztoprak ve Mehmet Akif Tural'ın hazırladığı 745 sayfalık "bugünkü dille" baskısı da çıktı. Behçet Kemal Çağlar ve İsmail Anapa 1960'ların sonunda bazı metinleri sadeleştirmiş, Afet İnan da 1980'de açıklamalı bir dizin istemişti.

Resmî dizinin dışında kalanlar

Sadi Borak "Atatürk, Resmî Yayınlara Girmemiş Söylev, Demeç, Yazışma ve Söyleşileri" adıyla ayrı bir derleme yaptı (1980, 1997, 2004). Seyfettin Turhan da beş cildi ve Borak'ın derlemesini konu konu sınıflandırarak "Atatürk'te Konular Ansiklopedisi"ni hazırladı (1993). Turhan'ın hesabına bakılırsa Nutuk ile birlikte bütün Atatürk metinleri yaklaşık 1,4 milyon sözcüktür.

Turhan'ın eseri alfabetik düzeniyle, özellikle tarihçi olmayan okur için bir başvuru kitabı oldu. Borak'ın derlemesinin "Genelge, Telgraf, Beyanname ve Mektuplar" başlıklı ikinci bölümü, resmî dördüncü cildin dışında kalan yazışmaları bir araya getirir.

Bir "günlük" olarak külliyat

ASD Atatürk'ün kendi kurduğu bir eser değildir ve Nutuk gibi bir bütünlüğü yoktur, ama Nutuk'tan çok daha kapsamlıdır. 1906'dan 1938'e uzanan bir tür günlük gibi okunabilir. Bir alıntının hangi ciltten, hangi gazeteden ve hangi baskıdan geldiğini bilmek, sözün kendisini anlamanın bir parçasıdır.

Anlatı karşılaştırması: Söylev ve Demeçler tek kişinin işi miydi?

Ek bilgi
Belge şunu kaydediyor: Atatürk Araştırma Merkezi'nin 2024 baskısındaki ön söz, eseri Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü müdür yardımcısı ve kitaplık-arşiv-müze memuru Nimet Arsan'ın (Unan) derlediğini, ciltlerin 1945, 1952, 1954 ve 1964'te çıktığını, dördüncüsünün 'Tamim, Telgraf ve Beyannameler' adını taşıdığını kaydediyor (ATAM ön sözü). Tarihçi şöyle diyor: Mahmut Bolat, Atatürk Ansiklopedisi'nde aynı tarihleri veriyor ve Arsan'ın 1947-1956 arasında evliliği nedeniyle Unan soyadını taşıdığını ekliyor (Bolat). Farklı görüş: Bolat bir eksikliğe de dikkat çekiyor: ekip işi olması gereken çalışma tek bir kişiye bırakıldığı için Afet İnan'ın 1964 ön sözünde belgelerin ancak önemli bir kısmının toplanabildiği söylenmişti. ATAM ön sözü ise eserin sonraki baskılarını ve emeği öne çıkarıyor (Bolat) (ATAM ön sözü). Hüküm okurun: Anlatılar yan yana verildi; değerlendirme okura bırakıldı.

Yanıt yazmak için giriş yapın.

Giriş yap