Atatürk'ün kitaplığı: Dört binden fazla cilt, kenar notları ve sabaha kadar süren okumalar

Kitapla geçen bir hayat

Atatürk'ün hayatında kitap, çocukluk yıllarından son günlerine kadar vazgeçilmez bir yer tuttu. Selanik Askerî Rüştiyesi'nden Manastır Askerî İdadisi'ne, oradan Harbiye ve Harp Akademisi'ne uzanan eğitim yıllarında edebiyat, tarih ve askerlik kitapları okudu. Manastır'da Fransızca öğrenmeye başlaması, ona Avrupa düşüncesinin önemli eserlerine doğrudan ulaşma imkânı verdi. Namık Kemal'in şiirleri ve yazıları, gençlik yıllarında üzerinde derin bir etki bıraktı.

Cephe yıllarında bile okumayı bırakmadı. Savaşın en yoğun dönemlerinde yanında kitap taşıdığı, karargâhta boş vakit bulduğunda okuduğu anlatılır. Millî Mücadele'nin ardından Ankara'ya yerleştiğinde ise kitaplığı hızla büyüdü. Çankaya'daki köşkte zengin bir kütüphane oluştu; Atatürk, devlet işlerinden arta kalan zamanının önemli bir kısmını burada okuyarak geçirdi.

Kitaplığın büyüklüğü ve içeriği

Atatürk'ün kitaplığının bugün koruma altında bulunan bölümü, dört binden fazla ciltten oluşur. Bu kitapların önemli bir kısmı Türkçe, büyük bir bölümü ise Fransızca yazılmıştır; Almanca ve İngilizce eserler de bulunur. Kitaplar, tarih, dil, hukuk, siyaset, ekonomi, askerlik, din, felsefe, sosyoloji, edebiyat ve doğa bilimleri gibi geniş bir alana yayılır.

Kitaplığın içeriği, Atatürk'ün ilgi alanlarını ve Cumhuriyet'in inkılâp programını yansıtır. Tarih kitapları, özellikle Türk Tarih Tezi'nin hazırlandığı 1930'lu yıllarda yoğunlaşan okumalarının ürünüdür. Dil üzerine kitaplar, Türk Dil Kurumu'nun kuruluşu ve dil inkılâbı çalışmalarıyla bağlantılıdır. Hukuk kitapları, Medeni Kanun ve diğer yasal düzenlemelerin hazırlık sürecine ışık tutar. Ekonomi kitapları ise devletçilik politikasının şekillendiği dönemin tartışmalarını yansıtır.

Kenar notları ve işaretler

Atatürk'ün kitaplığını değerli kılan en önemli unsurlardan biri, kitapların kenarlarına düştüğü notlar ve işaretlerdir. Atatürk, okuduğu kitapların önemli gördüğü satırlarının altını çizer, kenarlara notlar yazar, bazı sayfalara işaretler koyardı. Bu notlar, onun okurken neyi önemsediğini, hangi düşüncelere katıldığını ve hangilerine karşı çıktığını gösterir.

Kenar notları, araştırmacılar için önemli bir kaynak oluşturur. Bu notların incelenmesiyle hazırlanan çalışmalar, Atatürk'ün düşünce dünyasına dair değerli bilgiler sunar. Notlarda zaman zaman kısa yorumlar, zaman zaman soru işaretleri, bazen de tek bir kelimelik değerlendirmeler bulunur. Bazı kitaplarda okuma tarihlerinin not edildiği de görülür.

Gece boyu süren okumalar

Yakın çevresindekilerin anlattığına bakılırsa, Atatürk zaman zaman bir kitabı sabaha kadar okuyarak bitirir, okuduğu konuyu ertesi gün sofra sohbetlerinde tartışmaya açardı. Özellikle tarih ve dil konularında okuduklarını yanındaki bilim insanları, milletvekilleri ve yazarlarla tartışır, onlardan görüş isterdi. Bu sohbetler, Türk Tarih Kurumu ve Türk Dil Kurumu'nun çalışmalarına yön veren fikirlerin olgunlaştığı ortamlardan biri oldu.

Atatürk, okuduğu kitapların tercüme edilmesini de isterdi. Önemli gördüğü yabancı eserlerin Türkçeye kazandırılması için çevirmenler görevlendirdi. Bu çeviriler, bazen yalnızca kendi okuması için yapılıyor, bazen de yayımlanarak geniş bir okur kitlesine ulaştırılıyordu.

Kitapların geldiği yollar

Atatürk'ün kitaplığına kitaplar farklı yollardan ulaşıyordu. Bir kısmı yurt dışındaki kitabevlerinden sipariş ediliyor, bir kısmı yazarları ya da yayıncıları tarafından hediye ediliyor, bir kısmı da Türk bilim insanlarının ve diplomatların önerisiyle temin ediliyordu. Yeni yayınların yurt dışından düzenli olarak getirtildiği anlatılır.

Yazan bir okur

Atatürk yalnızca okumakla kalmadı, yazdı da. Sofya'da askerî ataşeyken kaleme aldığı ve 1918'de yayımlanan "Zabit ve Kumandan ile Hasbihal", askerlik üzerine düşüncelerini içerir. 1927'de Meclis'te okuduğu Nutuk, Millî Mücadele'nin ve Cumhuriyet'in kuruluşunun onun kaleminden anlatımıdır. Afet İnan'ın ders notları üzerinden genişlettiği "Medeni Bilgiler", yurttaşlık bilgisine dair düşüncelerini yansıtır. Hayatının son yıllarında hazırladığı Geometri kitabı ise matematik terimlerinin Türkçeleştirilmesine yaptığı katkının belgesidir.

Bu eserlerin her biri, Atatürk'ün okumalarının birikimiyle şekillendi. Okuduğu tarih kitapları Nutuk'un kurgusuna, askerlik kitapları "Hasbihal"e, hukuk ve siyaset kitapları "Medeni Bilgiler"e, dil kitapları ise Geometri'deki terim çalışmalarına yansıdı.

Okuma ve inkılâp arasındaki bağ

Atatürk'ün okumaları ile inkılâpları arasındaki bağ, özellikle 1930'lu yıllarda belirginleşti. Türk Tarih Tezi'nin hazırlandığı dönemde Atatürk, Türklerin ve Orta Asya'nın tarihine dair yabancı dillerde yazılmış pek çok eseri okudu, bunların önemli bölümlerini işaretledi ve tarih çalışma heyetine yönlendirdi. 1932'de toplanan Birinci Türk Tarih Kongresi ve Birinci Türk Dil Kurultayı, bu okumaların kurumsal sonuçları arasındaydı.

Dil inkılâbı sürecinde de benzer bir yol izlendi. Atatürk, Türkçenin kökenlerine ve dil bilimine dair kitapları okudu, Türkçe karşılık aranacak kelimeler için listeler hazırlattı. Bu çalışmaların bir kısmı, sofra sohbetlerinde yapılan tartışmalarla olgunlaştı. Geometri kitabında kullanılan açı, üçgen, çap, yarıçap gibi terimler, bu çalışmaların günümüze kadar ulaşan ürünleridir.

Hukuk alanında da okumalar inkılâplara yön verdi. Medeni Kanun'un hazırlanması sürecinde İsviçre hukuku üzerine yazılmış eserler, Atatürk'ün ve dönemin hukukçularının gündemindeydi. Laiklik ilkesinin anayasaya girdiği 1937'ye uzanan süreçte, din ve devlet ilişkisine dair okumalar da kitaplıkta önemli bir yer tuttu.

Kitaplığın bugünü

Atatürk'ün vefatından sonra kitaplığı koruma altına alındı. Kitapların önemli bir bölümü bugün Anıtkabir'de muhafaza edilmektedir. Kitaplık üzerine yapılan kataloglama çalışmaları, araştırmacıların bu zengin koleksiyona erişimini kolaylaştırdı. Atatürk'ün kenar notlarını içeren kitaplar üzerine hazırlanan çok ciltli yayınlar, onun okuma alışkanlıklarını ve düşünce dünyasını geniş bir okur kitlesine tanıttı.

Kitaplık, Cumhuriyet'in kurucusunun nasıl düşündüğünü ve hangi kaynaklardan beslendiğini anlamak isteyen herkes için eşsiz bir kaynak olmayı sürdürüyor. Atatürk'ün okuduğu kitaplar, onun inkılâplarının fikrî arka planını gösteren canlı belgelerdir.

Okuyan kurucunun mirası: değerlendirme

Dört binden fazla cildi ve kenar notlarıyla Atatürk'ün kitaplığı, Cumhuriyet'in kurucusunun düşünce dünyasına açılan bir pencere niteliğindedir. Selanik ve Manastır'daki öğrencilik yıllarından Çankaya'daki gece okumalarına uzanan bu birikim, Nutuk'tan Medeni Bilgiler'e, Türk Tarih Tezi'nden dil inkılâbına kadar pek çok çalışmanın arka planını oluşturdu. Atatürk'ün okurken düştüğü notlar, onun inkılâpları yalnızca siyasi kararlarla değil, uzun ve dikkatli okumalarla hazırladığını gösterir; kitaplık bu yönüyle Cumhuriyet'in fikrî dayanaklarının en somut belgelerinden biridir.