#1Nutuk 15-20 Ekim 1927'de Meclis kürsüsünden okundu; ama kitap olarak elden ele dolaşması baskılarıyla oldu. Eski harflerle iki ciltlik ilk baskıdan Latin harfli devlet baskılarına, Türk Dil Kurumu'nun "Söylev" adıyla yaptığı sadeleştirmeden yabancı dillerdeki çevirilere kadar Nutuk'un baskı tarihi, Cumhuriyet'in harf ve dil değişikliklerinin de bir aynasıdır. Bu konuda belli başlı baskıları sırasıyla anlatıyoruz.
Telif hakkı Tayyare Cemiyeti'ne
Atatürk, Nutuk'un telif haklarını Türk Tayyare Cemiyeti'ne bağışladı. Bugünkü Türk Hava Kurumu'nun öncülü olan cemiyet, eserin ilk baskısını iki cilt ve 100 bin adet olarak yaptı. Türkçe Vikipedi'ye göre bu baskı 1928'de yapıldı, ama kitapta basım yılı olarak 1927 yazar. Eski harflerle basılan baskının ilk cildinde Nutuk'un metni, ikinci cildinde ise belgeler yer alıyordu. Cemiyet aynı yıl 2 bin adet lüks nüsha da çıkardı. Görsellerden ilki bu lüks nüshanın iç kapağıdır.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Mustafa Kemal Atatürk. Dosya sayfası
Latin harfli ilk baskılar
1 Kasım 1928'de yeni Türk harflerinin kabulünden sonra Nutuk'un yeni harflerle basılması gerekti. 1934'te Millî Eğitim Bakanlığı tarafından Devlet Matbaası'nda üç cilt olarak yayımlandı. 1938'de Kültür Bakanlığı eseri tek cilt ve 658 sayfa olarak bastı. 1950-1952 arasında Türk Devrim Tarihi Enstitüsü üç ciltlik bir baskı yaptı; bu baskının 1969'a kadar dokuz kez tıpkıbasımı yapıldı.
Nutuk'un dili, dönemin devlet dilinde kullanılan Arapça ve Farsça sözcükler ve tamlamalar nedeniyle bugünün okuru için ağırdır. Türk Dil Kurumu 1963-1964'te eseri ilk kez günümüz Türkçesine çevirdi ve eserin adını da Türkçeleştirerek "Söylev" adıyla iki cilt hâlinde yayımladı. Bu baskı 1978'e kadar yedi kez basıldı. 1981'de yine TDK, orijinal metinle sadeleştirilmiş metni bir arada sunan bir baskı yaptı. Atatürk Araştırma Merkezi de 1991 ve 1997'de iki metni birlikte içeren baskılar yayımladı.
Görsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, yazar: Pivox. Dosya sayfası
Yabancı dillerde Nutuk
Nutuk'un yabancı dillerdeki ilk baskısı 1927'de İtalyanca olarak yayımlandı. 1928'de Almanca, 1929'da Fransızca ve İngilizce, 1929-1934 arasında Rusça, 1981'de Bulgarca baskılar çıktı. Böylece Nutuk, okunduğu yıl içinde bir Avrupa dilinde okunabilir hâle geldi.
Nutuk'un yayımlanması, adı geçen kişilerin kendi anlatılarını yazmasına da yol açtı. Kâzım Karabekir okumanın hemen ardından bir şey söylemedi; ama 1933'te Milliyet gazetesinde aleyhine çıkan bir yazıya yedi mektupla yanıt verdi ve bu mektuplar dolaylı olarak Nutuk'a da bir cevap niteliği taşıdı. Karabekir daha sonra Kurtuluş Savaşı'nı kendi bakış açısından anlattığı "İstiklal Harbimizin Esasları" adlı kitabı yazdı. Halide Edip ve Rauf Orbay'ın Times gazetesine gönderdiği yazılar da Nutuk'la tartışan ilk metinler arasındadır. Bu nedenle Nutuk'u okuyanlara, döneme dair bu karşı anlatıları da bilmeleri önerilir.
Hangi baskı okunmalı?
İçerik açısından Nutuk, Samsun'a çıkıştan başlayıp kongreler, Meclis'in açılışı, cepheler, Lozan, Cumhuriyet'in ilanı ve devrimlerle devam eder ve Gençliğe Hitabe ile biter. Bu yapı bütün baskılarda korunmuştur; değişen yalnızca harf, dil ve belgelerin yeridir.
Bugün okurların büyük kısmı Nutuk'u sadeleştirilmiş baskılardan okur. Ama sadeleştirme, metnin bazı ifadelerinin farklı yorumlanmasına yol açabilir. Bu nedenle alıntı yaparken orijinal metni ve sadeleştirilmiş metni birlikte veren baskılara bakmak daha güvenlidir. Belgeler cildinin bulunduğu baskılar, metinde anılan telgraf ve yazışmaların aslını görmek isteyenler için ayrıca önemlidir.
Nutuk'un sayfa sayısı ve cilt sayısı baskıdan baskıya değiştiği için alıntılarda yalnız sayfa numarası vermek yanıltıcı olabilir; hangi baskıdan alıntı yapıldığını belirtmek iyi bir alışkanlıktır.
Telif hakkı Tayyare Cemiyeti'ne
Atatürk, Nutuk'un telif haklarını Türk Tayyare Cemiyeti'ne bağışladı. Bugünkü Türk Hava Kurumu'nun öncülü olan cemiyet, eserin ilk baskısını iki cilt ve 100 bin adet olarak yaptı. Türkçe Vikipedi'ye göre bu baskı 1928'de yapıldı, ama kitapta basım yılı olarak 1927 yazar. Eski harflerle basılan baskının ilk cildinde Nutuk'un metni, ikinci cildinde ise belgeler yer alıyordu. Cemiyet aynı yıl 2 bin adet lüks nüsha da çıkardı. Görsellerden ilki bu lüks nüshanın iç kapağıdır.
Dikkat: yanlış bilinen
İlk baskının yılı kaynaklarda bazen 1927, bazen 1928 olarak verilir. Kitabın üzerinde 1927 yazmasına rağmen baskının 1928'de tamamlandığı belirtilir. Sahaflarda ve müzelerde "1927 tarihli ilk baskı" diye anılan nüshalar bu baskıdır. Benzer bir fark TDK sadeleştirmesinde de vardır: bazı kaynaklar 1963, bazıları 1963-64 der; iki cildin farklı yıllarda çıkmasıyla açıklanır.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Mustafa Kemal Atatürk. Dosya sayfası
Latin harfli ilk baskılar
1 Kasım 1928'de yeni Türk harflerinin kabulünden sonra Nutuk'un yeni harflerle basılması gerekti. 1934'te Millî Eğitim Bakanlığı tarafından Devlet Matbaası'nda üç cilt olarak yayımlandı. 1938'de Kültür Bakanlığı eseri tek cilt ve 658 sayfa olarak bastı. 1950-1952 arasında Türk Devrim Tarihi Enstitüsü üç ciltlik bir baskı yaptı; bu baskının 1969'a kadar dokuz kez tıpkıbasımı yapıldı.
Tarih notu
"Söylev": Sadeleştirilmiş metinNutuk baskı kronolojisi:
- 1927: İtalyanca ilk yabancı dil baskısı.
- 1928 (üzerinde 1927): Türk Tayyare Cemiyeti, 2 cilt, 100 bin adet; 2 bin lüks nüsha.
- 1928: Almanca baskı.
- 1929: Fransızca ve İngilizce baskılar.
- 1929-1934: Rusça baskı.
- 1934: Millî Eğitim Bakanlığı, Devlet Matbaası, 3 cilt.
- 1938: Kültür Bakanlığı, tek cilt, 658 sayfa.
- 1950-1952: Türk Devrim Tarihi Enstitüsü, 3 cilt.
- 1963-1964: TDK, "Söylev" adıyla sadeleştirilmiş 2 cilt.
- 1981: TDK, orijinal ve sadeleştirilmiş metin birlikte; aynı yıl Bulgarca baskı.
- 1991 ve 1997: Atatürk Araştırma Merkezi baskıları.
- 1927: İtalyanca ilk yabancı dil baskısı.
- 1928 (üzerinde 1927): Türk Tayyare Cemiyeti, 2 cilt, 100 bin adet; 2 bin lüks nüsha.
- 1928: Almanca baskı.
- 1929: Fransızca ve İngilizce baskılar.
- 1929-1934: Rusça baskı.
- 1934: Millî Eğitim Bakanlığı, Devlet Matbaası, 3 cilt.
- 1938: Kültür Bakanlığı, tek cilt, 658 sayfa.
- 1950-1952: Türk Devrim Tarihi Enstitüsü, 3 cilt.
- 1963-1964: TDK, "Söylev" adıyla sadeleştirilmiş 2 cilt.
- 1981: TDK, orijinal ve sadeleştirilmiş metin birlikte; aynı yıl Bulgarca baskı.
- 1991 ve 1997: Atatürk Araştırma Merkezi baskıları.
Nutuk'un dili, dönemin devlet dilinde kullanılan Arapça ve Farsça sözcükler ve tamlamalar nedeniyle bugünün okuru için ağırdır. Türk Dil Kurumu 1963-1964'te eseri ilk kez günümüz Türkçesine çevirdi ve eserin adını da Türkçeleştirerek "Söylev" adıyla iki cilt hâlinde yayımladı. Bu baskı 1978'e kadar yedi kez basıldı. 1981'de yine TDK, orijinal metinle sadeleştirilmiş metni bir arada sunan bir baskı yaptı. Atatürk Araştırma Merkezi de 1991 ve 1997'de iki metni birlikte içeren baskılar yayımladı.
Görsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, yazar: Pivox. Dosya sayfası
Yabancı dillerde Nutuk
Nutuk'un yabancı dillerdeki ilk baskısı 1927'de İtalyanca olarak yayımlandı. 1928'de Almanca, 1929'da Fransızca ve İngilizce, 1929-1934 arasında Rusça, 1981'de Bulgarca baskılar çıktı. Böylece Nutuk, okunduğu yıl içinde bir Avrupa dilinde okunabilir hâle geldi.
Ek bilgi
Nutuk'a yanıt olarak yazılan kitaplarNutuk'un ilk baskısının ikinci cildindeki belgeler, metnin tarih kaynağı olarak kullanılmasını sağlar. Atatürk, Nutuk'u yazarken olaylarla ilgili belgeleri özenle toplamıştır. Eserin müsveddeleri Atatürk'ün ölümünden sonra Ziraat Bankası'nda saklandı, daha sonra Genelkurmay Harp Tarihi Dairesi'ne verildi.
Nutuk'un yayımlanması, adı geçen kişilerin kendi anlatılarını yazmasına da yol açtı. Kâzım Karabekir okumanın hemen ardından bir şey söylemedi; ama 1933'te Milliyet gazetesinde aleyhine çıkan bir yazıya yedi mektupla yanıt verdi ve bu mektuplar dolaylı olarak Nutuk'a da bir cevap niteliği taşıdı. Karabekir daha sonra Kurtuluş Savaşı'nı kendi bakış açısından anlattığı "İstiklal Harbimizin Esasları" adlı kitabı yazdı. Halide Edip ve Rauf Orbay'ın Times gazetesine gönderdiği yazılar da Nutuk'la tartışan ilk metinler arasındadır. Bu nedenle Nutuk'u okuyanlara, döneme dair bu karşı anlatıları da bilmeleri önerilir.
Hangi baskı okunmalı?
İçerik açısından Nutuk, Samsun'a çıkıştan başlayıp kongreler, Meclis'in açılışı, cepheler, Lozan, Cumhuriyet'in ilanı ve devrimlerle devam eder ve Gençliğe Hitabe ile biter. Bu yapı bütün baskılarda korunmuştur; değişen yalnızca harf, dil ve belgelerin yeridir.
Bugün okurların büyük kısmı Nutuk'u sadeleştirilmiş baskılardan okur. Ama sadeleştirme, metnin bazı ifadelerinin farklı yorumlanmasına yol açabilir. Bu nedenle alıntı yaparken orijinal metni ve sadeleştirilmiş metni birlikte veren baskılara bakmak daha güvenlidir. Belgeler cildinin bulunduğu baskılar, metinde anılan telgraf ve yazışmaların aslını görmek isteyenler için ayrıca önemlidir.
Nutuk'un sayfa sayısı ve cilt sayısı baskıdan baskıya değiştiği için alıntılarda yalnız sayfa numarası vermek yanıltıcı olabilir; hangi baskıdan alıntı yapıldığını belirtmek iyi bir alışkanlıktır.
Kaynaklar
- Vikipedi, Nutuk (Mustafa Kemal Atatürk) maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Türk Hava Kurumu maddesi (tr.wikipedia.org)