Ridaniye Savaşı 1517: Yavuz'un Kahire önündeki zaferi ve Tumanbay'ın direnişi

22 Ocak 1517'de Kahire'nin hemen dışında, Ridaniye denen düzlükte iki büyük ordu karşı karşıya geldi. Bir tarafta Yavuz Sultan Selim'in Osmanlı ordusu, diğer tarafta Memlük sultanı Tumanbay'ın ordusu vardı. Bu savaş, iki buçuk asırdır Mısır ve Suriye'yi yöneten Memlük Devleti'nin sonunu getirdi ve Osmanlı'yı bir anda Arap dünyasının ve doğu Akdeniz'in en büyük gücü hâline getirdi. Bu yazıda Ridaniye Savaşı'nın arka planını, savaş öncesindeki hazırlıkları, savaşın seyrini, Kahire'deki sokak çatışmalarını, Tumanbay'ın direnişini ve savaşın sonuçlarını anlatıyoruz.

Memlük Devleti: kölelerden kurulan bir saltanat

Ridaniye'de yenilen devlet, kendine özgü bir yapıya sahipti. Memlük kelimesi, Arapçada sahip olunan, yani köle anlamına gelir. Memlük Devleti'ni kuranlar, çocuk yaşta Karadeniz'in kuzeyinden ve Kafkasya'dan getirilip askerî eğitimden geçirilen kölelerdi. Bu askerler, 1250'de Eyyubi hanedanının son döneminde iktidarı ele geçirdi ve kendi devletlerini kurdu.

Memlük Devleti'nin ilk döneminde yönetici sınıf ağırlıklı olarak Kıpçak kökenliydi. 1382'den itibaren ise Çerkes kökenli memlükler iktidara geldi. Memlük sultanlığı babadan oğula geçmiyordu; yeni sultanlar genellikle memlük beyleri arasından seçiliyordu. Bu devlet, 1260'ta Ayn Calut'ta Moğolları durdurmuş ve Haçlıların Suriye kıyılarındaki son kalelerini almıştı. Ridaniye'de Osmanlı'nın karşısına çıkan ordu, işte bu iki buçuk asırlık askerî geleneğin son temsilcisiydi.

Mercidabık'tan Mısır'a

Yavuz Sultan Selim, 1516 yazında Memlüklere karşı sefere çıktı. 24 Ağustos 1516'da Halep'in kuzeyindeki Mercidabık'ta Memlük sultanı Kansu Gavri ile karşılaştı. Savaşı Osmanlılar kazandı ve Kansu Gavri savaş alanında öldü. Bu zaferden sonra Halep, Şam ve Suriye'nin diğer şehirleri kısa sürede Osmanlıların eline geçti.

Kansu Gavri'nin ölümünden sonra Kahire'de Memlük beyleri, Tumanbay'ı sultan seçti. Tumanbay, Kansu Gavri'nin yeğeniydi ve deneyimli bir komutandı. Yavuz, Tumanbay'a bir elçi göndererek Osmanlı egemenliğini tanımasını istedi. Tumanbay bu isteği reddetti ve Osmanlı elçisinin öldürüldüğü anlatılır. Bu olay, Yavuz'un Mısır üzerine yürümesine yol açtı.

Sina çölünü geçmek

Mısır'a ulaşmak için Osmanlı ordusunun Sina çölünü geçmesi gerekiyordu. Bu, büyük bir ordu için son derece zor bir işti. Yavuz, çölü geçmek için büyük hazırlıklar yaptı. Binlerce deve, su tulumları ve erzak toplandı. Bedevi kabilelerle anlaşmalar yapıldı.

Bu sırada 1516 aralığında Gazze yakınlarında bir öncü savaşı yaşandı. Sadrazam Hadım Sinan Paşa komutasındaki Osmanlı öncü kuvvetleri, Memlük komutanı Canberdi Gazali'nin ordusunu yendi. Bu zafer, Osmanlı ordusunun çölü güvenle geçmesini sağladı. Osmanlı ordusu, 1517 ocağında Mısır'a ulaştı.

Tumanbay'ın hazırlıkları

Tumanbay, Osmanlı ordusunu Kahire'nin kuzeydoğusundaki Ridaniye düzlüğünde karşılamaya karar verdi. Mercidabık'taki yenilginin bir nedeninin Osmanlı topçusu olduğunu biliyordu. Bu nedenle Ridaniye'de toplar yerleştirdi ve hendekler kazdırdı. Memlük ordusu, bu tahkimatın arkasında Osmanlı ordusunu bekleyecekti.

Memlük ordusunun gücü, ağır zırhlı süvarilerine dayanıyordu. Memlük süvarileri, dönemin en iyi eğitilmiş savaşçıları arasında sayılıyordu. Ancak Memlükler, ateşli silahları kullanmakta Osmanlılar kadar deneyimli değildi. Memlük askerî geleneği, ateşli silahları süvari savaşçılarının onuruna yakışmayan bir silah olarak görme eğilimindeydi.

Savaşın seyri

Yavuz, Tumanbay'ın tahkimatından haberdar oldu. Memlük toplarının önüne doğrudan saldırmak yerine ordusunun bir kısmını Mukattam tepelerinin arkasından dolaştırarak Memlük ordusunun yanına ve arkasına gönderdi. Bu manevra, Memlük toplarının etkisiz kalmasına yol açtı. Toplar, sabit mevzilere yerleştirildiği için yön değiştiremiyordu.

Savaş, 22 Ocak 1517'de başladı. Memlük süvarileri, büyük bir cesaretle Osmanlı ordusuna saldırdı. Bu saldırılardan birinde Memlük süvarileri, Osmanlı ordusunun merkezine kadar ulaştı. Sadrazam Hadım Sinan Paşa, bu saldırı sırasında öldürüldü. Kaynaklara göre Memlükler, Sinan Paşa'yı Yavuz sanarak hedef almıştı.

Ancak Osmanlı topçusunun ve yeniçerilerin tüfek ateşi, Memlük süvarilerinin saldırılarını kırdı. Birkaç saat süren savaşın sonunda Memlük ordusu dağıldı. Tumanbay, savaş alanından kaçtı.

Kahire'de sokak çatışmaları

Ridaniye zaferinden sonra Osmanlı ordusu Kahire'ye girdi. Ancak Tumanbay, birkaç gün sonra gece saldırısıyla şehre geri döndü. Kahire sokaklarında birkaç gün süren şiddetli çatışmalar yaşandı. Memlükler ve şehir halkının bir kısmı, Osmanlı askerlerine karşı direndi.

Sonunda Osmanlılar şehrin denetimini yeniden ele geçirdi. Tumanbay yeniden kaçtı ve Nil vadisinde direnişini sürdürmeye çalıştı. Bu dönemde Kahire'de yaşananlar, Mısırlı tarihçi İbn İyas'ın günlük tarzında yazdığı tarihinde ayrıntılı olarak anlatılır. İbn İyas, şehrin yaşadığı korkuyu ve yıkımı canlı bir dille kaydetmiştir.

Tumanbay'ın sonu

Tumanbay, birkaç ay boyunca Osmanlılara karşı direnişini sürdürdü. Ancak sonunda bir Bedevi şeyhi tarafından ihanete uğradı ve Osmanlılara teslim edildi. Yavuz, önce Tumanbay ile görüştü ve onun cesaretine saygı duyduğu anlatılır. Ancak Memlük beylerinin direnişi sürdürmesini önlemek için Tumanbay'ın idam edilmesine karar verdi.

Tumanbay, 1517 nisanında Kahire'deki Bab Zuveyle kapısında asılarak idam edildi. İbn İyas'ın anlatımına göre Kahire halkı, son Memlük sultanının idamını büyük bir üzüntüyle izledi. Tumanbay'ın cesedi, birkaç gün boyunca kapıda asılı kaldı. Bu olayla birlikte iki buçuk asırlık Memlük Devleti resmen sona erdi.

Savaşın sonuçları

Ridaniye zaferi ve Mısır'ın fethi, Osmanlı Devleti'ni kökten değiştirdi. Osmanlı, Mısır, Suriye ve Hicaz'ı topraklarına katarak İslam dünyasının en önemli şehirlerine, Mekke'ye, Medine'ye ve Kudüs'e sahip oldu. Mısır'ın zengin tarım gelirleri ve ticaret yolları, Osmanlı hazinesine büyük bir katkı sağladı.

Yavuz, Mısır'da yaklaşık sekiz ay kaldı ve yeni yönetimi düzenledi. Mısır'ın yönetimi, Memlük beylerinden Hayır Bey'e verildi. Hayır Bey, Mercidabık'ta Osmanlı tarafına geçmişti. Mısır, Osmanlı yönetimi altında bir eyalet olarak düzenlendi; ancak Memlük beyleri, sonraki yüzyıllarda da Mısır'da önemli bir güç olmaya devam etti.

Topun, manevranın ve direnişin savaşı

Ridaniye Savaşı, on altıncı yüzyıl savaş tarihinin en öğretici örneklerinden biridir. Tumanbay, Mercidabık'tan ders çıkarmış ve Osmanlı topçusuna karşı kendi toplarını yerleştirmişti. Ancak toplarını sabit mevzilere yerleştirmesi, Yavuz'un yan manevrası karşısında onları etkisiz bıraktı. Bu savaş, ateşli silahların tek başına değil, hareketli bir ordunun parçası olarak kullanıldığında belirleyici olduğunu gösterdi.

Savaşın bir başka önemli yönü, Memlük süvarilerinin gösterdiği cesaretti. Memlük süvarileri, Osmanlı ordusunun merkezine kadar ulaşarak sadrazamı öldürmeyi başardı. Bu, Memlük askerî geleneğinin hâlâ ne kadar güçlü olduğunu gösteriyordu. Ancak bu cesaret, Osmanlı ordusunun ateş gücü ve disiplini karşısında yetersiz kaldı.

Tumanbay'ın Ridaniye'den sonraki direnişi ve trajik sonu, bu savaşın hikâyesine insani bir boyut ekler. Son Memlük sultanı, yenileceğini bile bile direnmeye devam etti ve sonunda Kahire'nin kapısında idam edildi. Ridaniye, bir devletin sonu ile bir imparatorluğun yeni bir döneminin başladığı yer olarak, Osmanlı ve Mısır tarihinin kesiştiği en önemli noktalardan biridir. Bab Zuveyle'nin taş kemeri, bugün de Kahire'nin eski şehrinde bu son sahnenin sessiz tanığı olarak duruyor ve iki devletin el değiştirdiği günü hatırlatıyor.