Zafer Bayramı: 30 Ağustos'un 1924'te 'Başkumandan Zaferi' olarak ilk kutlanışı, 1 Nisan 1926 kanunu ve Dumlupınar'daki a

Bir muharebenin bayrama dönüşmesi

30 Ağustos Zafer Bayramı, 1922'de Dumlupınar'da Başkomutan Mustafa Kemal Paşa'nın yönetiminde kazanılan muharebeyi anmak için Türkiye'de ve Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'nde her yıl kutlanan resmî ve ulusal bir bayramdır. Bu konu, bayramın nasıl ortaya çıktığını, ilk kutlamanın hangi yıl ve nerede yapıldığını, 1926 kanununu ve Atatürk döneminden sonraki kutlama biçimlerini Türkçe Vikipedi'nin 30 Ağustos Zafer Bayramı, Başkomutanlık Meydan Muharebesi ve Dumlupınar Şehitliği maddeleri ile İngilizce Wikipedia'nın Victory Day (Turkey) maddesine dayanarak anlatır.

Arka plan: Büyük Taarruz ve 30 Ağustos

Başkomutanlık Meydan Muharebesi maddesine göre muharebe, Türkçe kaynaklarda Rumsındığı Savaşı, Yurtkurtaran Savaşı ya da Dumlupınar Meydan Muharebesi adlarıyla da anılır; Başkumandan Mustafa Kemal Paşa tarafından şahsen yönetildiği için "Başkumandanlık Meydan Muharebesi" adını almıştır. Madde, Kurtuluş Savaşı'nın son evresinin 26 Ağustos 1922'de Afyonkarahisar'daki Kocatepe'de başlayan Büyük Taarruz ile açıldığını ve 9 Eylül 1922'de Türk ordusunun İzmir'e girmesiyle sonuçlandığını yazar.

Zafer Bayramı maddesi hazırlıkları da özetler: Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin 20 Temmuz 1922'deki oturumunda kendisine dördüncü kez Başkomutanlık yetkisi verilen Mustafa Kemal, taarruz kararını haziran ayında almış ve hazırlıkları gizli yürütmüştü. Başkomutanlık maddesine göre genel taarruz hazırlıkları Haziran 1922'de başlatıldı, 6 Ağustos 1922'de orduya gizlice taarruza hazırlanma emri verildi ve Batı Cephesi'nin asker mevcudu 208.000 kişiye ulaştı. Taarruz, Aslıhan çevresinde kuşatılan Yunan birliklerinin Dumlupınar'da imha edilmesiyle sonuçlandı.

Neden 30 Ağustos?

Zafer Bayramı maddesi, Yunan işgal birliklerinin ülke sınırlarını terk etmesinin daha sonra gerçekleştiğini, ancak 30 Ağustos'un sembolik olarak ülke topraklarının geri alındığı günü temsil ettiğini belirtir. İngilizce Victory Day maddesi de bayramın Kurtuluş Savaşı'nın son muharebesi olarak gördüğü Dumlupınar'daki kesin zaferi andığını, bu muharebeden sonra Yunan ordusunun Anadolu'daki askerî varlığının sona erdiğini yazar. Yani bayram, İzmir'e girişin (9 Eylül) ya da Mudanya Mütarekesi'nin değil, savaşın sonucunu belirleyen günün yıl dönümüdür.

İlk kutlama: 1924, Çal Köyü

Türkçe maddeye göre 30 Ağustos günü ilk kez 1924'te Dumlupınar'da, Çal Köyü yakınlarında Cumhurbaşkanı Gazi Mustafa Kemal'in katıldığı bir törenle "Başkumandan Zaferi" adıyla kutlandı. Madde, zaferi kutlamak için iki yıl beklenmesinin en önemli nedenini, 1923 yılının yeni Türkiye için hem ulusal hem uluslararası alanda son derece yoğun bir yıl olmasına bağlar; 1923, Lozan görüşmelerinin, Ankara'nın başkent oluşunun ve Cumhuriyet'in ilanının yılıydı. Çal köyündeki ilk törende Gazi, millî ruhun canlı tutulmasının önemini vurguladı ve Meçhul Asker Abidesi'nin ilk taşını eşi Latife Hanım ile birlikte koydu.

1926: Zafer Bayramı Kanunu

Türkçe maddeye göre "Başkumandan Zaferi" 1926'dan itibaren Zafer Bayramı olarak kutlanmaktadır. 1 Nisan 1926'da kabul edilen Zafer Bayramı Kanunu'nda 30 Ağustos Başkumandan Muharebesi gününün Cumhuriyet Ordusu ve Cumhuriyet Donanması'nın Zafer Bayramı olduğu ve her yıl dönümünde kara, deniz ve hava kuvvetleri tarafından kutlanacağı belirtildi. Aynı yıl Savunma Bakanı Recep Peker'in yayımladığı bir genelgeyle bayram törenlerinde neler yapılacağı ayrıntılı biçimde belirlendi. İngilizce madde de bayramın 1926'dan beri resmî tatil olduğunu yazar.

Kanunun ilk metni, bayramı bir ulusal tatilden çok ordunun ve donanmanın bayramı olarak tanımlar. Türkçe madde bu anlayışın uzun süre sürdüğünü gösteren ayrıntılar verir: 30 Ağustos askerî okulların mezuniyet törenlerini yaptığı gün olmuş, subay ve astsubay rütbe değişiklikleri bu tarihte geçerli olmuştur. İngilizce madde bayramın "Türk Silahlı Kuvvetleri Günü" adıyla da anıldığını yazar.

Atatürk'ten sonra: kutlama biçimleri

Türkçe maddeye göre Zafer Bayramı için özellikle 1960'lardan itibaren daha kapsamlı ve katılımlı kutlamalar yapılmaya başlandı. Bayram uzun yıllar Genelkurmay Başkanı'nın tebrikleri kabul ettiği bir bayram olarak kutlandı; bu durum 2011'den itibaren Cumhurbaşkanı Abdullah Gül'ün Başkomutan sıfatıyla kutlamalara ev sahipliği yapmasıyla değişti. 2012'de yenilenen tören yönetmeliğine göre törenler 30 Ağustos günü saat 07.00'de başlar, 24.00'te sona erer; saat 12.00'de başkentte yirmi bir pare top atışı yapılır ve cumhurbaşkanı Anıtkabir'i ziyaret ederek çelenk koyar. Başkent dışında Atatürk anıtına ya da büstüne mülki amir, garnizon komutanı ve belediye başkanı çelenk koyar. Madde, 2015'te terör olayları nedeniyle kutlamaların yalnızca çelenk koyma ve tebrik kabulüyle sınırlı tutulduğunu da kaydeder.

İngilizce maddeye göre bugün ana tören Ankara'da Anıtkabir'de yapılır; Türk Yıldızları Dumlupınar üzerinde gösteri uçuşu düzenler ve büyük kentlerde akşam konserleri verilir.

Dumlupınar'da bugünkü anma alanı

Muharebe alanındaki anma, 1924'teki ilk törenden sonra da sürdü. Türkçe Dumlupınar Şehitliği maddesine göre bugünkü şehitlik, Büyük Taarruz'un 70. yıl dönümü olan 30 Ağustos 1992'de Kültür Bakanlığı tarafından hizmete açıldı. Projesi mimar Nejat Dinçel'e aittir ve adları tespit edilebilen 500 er ile 100 subayın mezar taşı burada yer alır. Şehitliğin çevresinde Tankut Öktem ve Haluk Tezonar'ın yaptığı dört anıt vardır; bunlardan Şehit Baba ve Oğul Anıtı, Balkan Savaşı'ndan beri cephelerde bulunan Çetmeli Kara Ali Çavuş'un oğlu Mehmet Onbaşı ile Dumlupınar'da karşılaşmasını anlatır. Maddeye göre Ali Çavuş 31 Ağustos'ta, Mehmet Onbaşı ise 9 Eylül'de İzmir'e giren birliğin başında öldü.