Ridâniye Muharebesi (22 Ocak 1517): Memlük Sultanlığı'nın sonu

Kısaca

Ridâniye Muharebesi, 22 Ocak 1517'de Kahire'nin hemen dışındaki Ridâniye'de, I. Selim (Yavuz) komutasındaki Osmanlı ordusu ile son Memlük sultanı Tomanbay (el-Eşref Tumanbay II) komutasındaki Memlük ordusu arasında yapıldı ve Osmanlı zaferiyle sonuçlandı. Muharebede Osmanlı sadrazamı Hadım Sinan Paşa hayatını kaybetti. Zaferden sonra Kahire alındı, Tomanbay birkaç ay sonra yakalanarak idam edildi ve yaklaşık 250 yıllık Memlük Sultanlığı sona erdi.

Mercidâbık'tan Sina'ya

24 Ağustos 1516'daki Mercidâbık zaferinden sonra Osmanlı ordusu Halep, Hama, Humus ve Şam'ı teslim aldı; Lübnan emirleri de Osmanlı egemenliğini tanıdı. Kansu Gavri'nin ölümü üzerine Kahire'de sultan ilan edilen Tomanbay, Osmanlı egemenliğini kabul etmedi; Türk literatürü barış teklifiyle gelen Osmanlı elçisini de öldürttüğünü yazar. 21 Aralık 1516'da Sadrazam Sinan Paşa, Gazze yakınındaki Han Yunus'ta Memlük emiri Canberdi Gazâlî'yi yendi. I. Selim Kudüs'ü teslim alıp ziyaret etti ve ordu Gazze'ye yöneldi.

Selim ordusuyla Sina Çölü'nü 13 günde, 3–16 Ocak 1517 arasında geçti. Osmanlılar Ariş'e ulaşıp Salihiye ve Bilbeys üzerinden direnişle karşılaşmadan Hanka'ya ilerledi ve 20 Ocak'ta Kahire'ye birkaç saat uzaklıktaki Birketü'l-Hac'a vardı. Aynı anlatım, Tomanbay'ın çölden yorgun çıkacak Osmanlı ordusunu Salihiye'de karşılamak istediğini, ancak emirlerinin isteğine boyun eğip Kahire'nin hemen dışındaki Ridâniye'de siper kazmayı kabul ettiğini anlatır.

Ridâniye'deki savunma hattı

Tomanbay, Venediklilerden top ve silah alarak Ridâniye'de güçlü bir savunma hattı kurmuştu. Memlüklerin Mercidâbık'taki en büyük zaafı topçu yokluğuydu ve yeni sultan bu açığı kapatmaya çalışmıştı. Ancak toplar yönleri sabit biçimde, Osmanlı ordusunun gelmesi beklenen yöne çevrilerek yerleştirilmişti.

Muharebe

Selim, Memlük ordusuna el-Mukattam Dağı'nın etrafını dolaşarak güneyden saldırdı ve bu manevrayla yönleri sabit topları etkisiz bıraktı. Araştırmamız da ana Osmanlı kuvveti Memlük siperleriyle karşı karşıya gelirken bir birliğin Mukattam tepesini aşarak düşmanı yandan vurduğunu gösteriyor. Muharebeyi kaybetmekte olduğunu anlayan Tomanbay, en cesur askerlerinden oluşan bir birlikle Osmanlı karargâhına bir baskın düzenledi. Selim'in çadırı sandığı veziriazam çadırına girdi ve Sadrazam Sinan Paşa bu baskında öldürüldü. Baskın asıl hedefine ulaşmayınca Tomanbay meydandan çekildi.

Kahire: teslim mi, sokak savaşı mı?

Mısır kuvvetleri dağıldı ve Nil boyunca iki mil kadar kaçtı; Osmanlılar Kahire'ye direnişle karşılaşmadan girdi, kaleyi aldı ve Çerkez garnizonunu öldürdü. Selim, Bulak yakınındaki bir adaya yerleşti. Ertesi gün kente giren vezir askerlerin yağmasını durdurmaya çalıştı; Selim'in yanında gelen Halife III. Mütevekkil, cuma namazında Selim adına dua etti. Araştırmamız, İbn İyâs'ın aktardığı bu duada Selim'in "karanın ve iki denizin hükümdarı, iki ordunun fatihi, iki Irak'ın sultanı, iki Harem'in hizmetkârı" diye anıldığını gösteriyor.

Türk literatürü ise farklı bir tablo çizer: Selim, Kahire'yi zarar görmeden almak için 25 Ocak'ta direniş göstermeden teslim olan bütün Memlüklerin affedileceğini ilan etti; ancak Tomanbay ve ona yakın komutanlar kent içinde direniş örgütledi ve Kahire, üç gün süren şiddetli sokak çatışmalarından sonra alınabildi. Şehir kısmen yıkıldı ve binlerce kişi öldü. Selim 4 Şubat 1517'de törenle Kahire'ye girdi.

Tomanbay'ın sonu

Memlükler Nil deltasında ve Yukarı Mısır'da direnişi sürdürdü; ancak Osmanlı kuvvetleri bu direniş merkezlerini dağıttı ve Tomanbay'ı yakaladı. Tomanbay 13 Nisan 1517'de Kahire'de asılarak idam edildi. Böylece Memlük Sultanlığı sona erdi ve Mısır, Osmanlı Devleti'nin bir eyaleti oldu. Mısır'ın idaresine bir süre sonra Mercidâbık'ta Osmanlı tarafına geçmiş olan eski Halep valisi Hayır Bey getirildi.

Sonuçlar

Bu zaferle Osmanlı Devleti Doğu Akdeniz'in ve baharat ticaret yolunun en güçlü devleti oldu; Kızıldeniz ve Hint Okyanusu'na açıldı. Mekke ve Medine'nin koruyuculuğu da Osmanlı sultanına geçti; Mekke şerifinin oğlu Kahire'ye gelerek bağlılık bildirdi. Mısır'daki kutsal emanetlerin bir bölümü İstanbul'a getirildi.

Ridâniye bugün nasıl okunmalı?

Ridâniye, iki buçuk asırlık bir devletin tek bir günde değil, aylara yayılan bir çözülmenin sonunda yıkıldığını gösteriyor. Tomanbay'ın direnişi sürse de Kahire'nin alınmasıyla Mısır'ın gelirleri, Hicaz'ın koruyuculuğu ve Kızıldeniz ticareti Osmanlı'ya geçti. Bize göre bu zaferin asıl ağırlığı askerî değil ekonomik ve dinî prestij alanındadır: Osmanlı artık yalnız bir Balkan-Anadolu devleti değil, İslam dünyasının merkezindeki büyük güçtü.