Yanlış bilinen: "Teşkilat-ı Mahsusa'yı Kuşçubaşı Eşref kurdu" — Süleyman Askerî ve 1914 teşkilatı

Gizli teşkilatın efsanevi yüzü

Teşkilat-ı Mahsusa, Birinci Dünya Savaşı yıllarında Osmanlı Devleti'nin gayrinizami harp, istihbarat ve propaganda faaliyetlerini yürüten özel bir yapıydı. Teşkilatın çevresinde oluşan gizem, onu yüz yılı aşkın bir süredir romanlara, dizilere ve popüler tarih kitaplarına konu etti. Bu popüler anlatılarda en sık öne çıkan isim ise Kuşçubaşı Eşref'tir. Pek çok yayında Eşref, Teşkilat-ı Mahsusa'nın kurucusu, hatta Türk istihbaratının babası olarak tanıtılır.

Kuşçubaşı Eşref, Trablusgarp'tan Balkan Savaşları'na, Birinci Dünya Savaşı'ndan Millî Mücadele'nin ilk dönemine kadar pek çok olayda yer almış, hareketli bir hayat sürmüş bir isimdir. Ancak teşkilatın kurucusu olduğu iddiası, belgelerle desteklenmez.

İddianın izi: kim, nerede, nasıl söyledi?

Eşref'in teşkilatın kurucusu ya da başı olarak tanıtılmasının kökü, büyük ölçüde onun kendi anlatımlarına dayanır. 1950'li yılların sonu ve 1960'ların başında Amerikalı tarihçi Philip H. Stoddard, Teşkilat-ı Mahsusa üzerine bir doktora tezi hazırladı. Stoddard'ın çalışması, Osmanlı arşivlerinin henüz araştırmacılara geniş ölçüde açılmadığı bir dönemde yapıldığı için, büyük ölçüde hayatta kalan tanıklarla yapılan görüşmelere dayanıyordu. Bu tanıkların en önemlisi de Kuşçubaşı Eşref'ti.

Stoddard'ın tezi, 1963'te tamamlandı ve uzun yıllar teşkilat hakkında yabancı dildeki başlıca kaynaklardan biri olarak kullanıldı. Tezin Türkçeye çevrilmesiyle Eşref'in teşkilattaki rolüne dair anlatımları Türkiye'de de geniş kitlelere ulaştı. Popüler yayınlar, bu anlatımları Eşref'i teşkilatın kurucusu ve lideri olarak sunan bir biçimde yeniden üretti.

Teşkilatın gerçek kuruluşu

Teşkilat-ı Mahsusa adının ilk kez kullanılması, Balkan Savaşları yıllarına kadar uzanır. Bu dönemde orduya destek için gönüllülerden kurulan bazı çetelere ve İkinci Balkan Savaşı sırasında Batı Trakya'da faaliyet gösteren birliklere bu ad verilmişti. Bazı araştırmacılar teşkilatın ilk teşkilini Kasım 1913'e dayandırır. Ancak teşkilatın bir kurum olarak ortaya çıkması, Birinci Dünya Savaşı'nın başlarına rastlar. Enver Paşa'nın emriyle Harbiye Nezareti'ne bağlanan teşkilatın kuruluş tarihi, Almanya ile ittifak antlaşmasının imzalanmasından hemen sonrasına, 4 Ağustos 1914'e denk gelir.

Teşkilatın yönetiminde İttihat ve Terakki'nin merkez-i umumisine benzer bir yapı oluşturuldu. Süleyman Askerî Bey, Atıf (Kamçıl) Bey, Aziz Bey ve Doktor Nazım Bey'den oluşan bir merkez kuruldu; asıl yetki Süleyman Askerî Bey'in elindeydi. Teşkilat; tercüme ve telif, Doğu, Rumeli ve Afrika gibi şubelere ayrıldı.

Süleyman Askerî Bey

Teşkilatın ilk başkanı Süleyman Askerî Bey, Trablusgarp Savaşı'nda Enver Bey'in yanında savaşmış, Balkan Savaşları sırasında Batı Trakya'daki direnişte rol almış bir subaydı. Enver Paşa'nın yakın arkadaşı olan Süleyman Askerî, teşkilatın askerî karakterini belirleyen isim oldu. İngilizlerin Irak'a çıkarma yapması üzerine Enver Paşa onu bölgeye gönderdi. Süleyman Askerî, aşiretlerden topladığı gönüllülerle İngilizlere karşı savaştı; ancak yenilgiye uğradı ve 1915'te intihar etti.

Onun ardından teşkilatın başkanlığını önce İstanbul Muhafızı Halil (Kut) Bey, onun da Irak'a gönderilmesinden sonra Cevat Bey vekâleten yürüttü. 1916'da sivil kökenli Ali Başhampa'nın başa getirilmesiyle teşkilat, Umur-ı Şarkiyye Dairesi adını aldı ve askerî bir yapıdan çok propaganda ve istihbarat faaliyetleri yürüten bir kuruma dönüştü.

Eşref'in teşkilattaki gerçek rolü

Kuşçubaşı Eşref, teşkilatın sahada görev yapan önemli üyelerinden biriydi. Kanal Harekâtı öncesinde İzmitli Mümtaz ve Sapancalı Hakkı gibi isimlerle birlikte bölgeye gönderildi; İngilizler hakkında bilgi toplamak ve yerel kuvvetler oluşturmak için çalıştı. Savaş yıllarında Arabistan yarımadasında da görev aldı; 1917'de İngilizlerin eline esir düştü ve uzun bir süre esaret altında kaldı.

Eşref'in bu faaliyetleri, onun teşkilat içinde cesur ve hareketli bir saha adamı olduğunu gösterir. Ancak teşkilatın kuruluş kararları, yönetim kadrosu ve başkanlık listeleri incelendiğinde, Eşref'in adı kurucular ya da başkanlar arasında yer almaz.

Gizliliğin doğurduğu boşluk

Teşkilat-ı Mahsusa hakkındaki yanlış kanıların yaygınlaşmasında, teşkilatın doğası gereği gizli çalışmasının da payı vardır. Teşkilatın belgelerinin önemli bir kısmı mütarekeden sonra imha edildi ya da dağıldı. Kalan belgeler ise uzun süre araştırmacıların erişimine kapalı kaldı. Bu boşluk, tanıklıkların ve hatıratların teşkilat tarihini anlatmada belirleyici olmasına yol açtı.

Son yıllarda askerî arşivlerde ve Osmanlı arşivlerinde yapılan çalışmalar, teşkilatın kuruluşunu, yönetim kadrosunu ve faaliyetlerini daha net biçimde ortaya koydu. Bu çalışmalar, tanıklıklara dayanan anlatıların birçok noktada düzeltilmesi gerektiğini gösterdi. Eşref'in kurucu ya da başkan olarak gösterilmesi, bu düzeltmelerin en belirgin örneklerinden biridir.

Mustafa Kemal ve Teşkilat-ı Mahsusa

Mustafa Kemal, Trablusgarp'ta Enver Bey ve Süleyman Askerî ile birlikte yerel halkı İtalyanlara karşı örgütleyen gönüllü subaylar arasındaydı. Bu deneyim, teşkilatın doğuşuna zemin hazırlayan tecrübelerden biriydi. Ancak Birinci Dünya Savaşı sırasında Enver Paşa, Mustafa Kemal'den teşkilatın Trablusgarp'taki mücadelesinin başına geçmesini istediğinde, Mustafa Kemal bu teklifi kabul etmedi; bölgeye daha sonra Nuri Bey gönderildi. Bu tercih, Mustafa Kemal'in teşkilatın her projesine sıcak bakmadığını gösterir.

Mütarekeden sonra teşkilat kaldırıldı; ancak eski üyelerinin önemli bir kısmı Karakol Cemiyeti'ne ve Anadolu'daki direniş gruplarına katıldı. Millî Mücadele'nin ilk aylarında Kuşçubaşı Eşref de Batı Anadolu'da faaliyet gösterdi. Ancak Çerkez Ethem'in Ankara'ya karşı ayaklanmasında onun yanında yer aldı ve sonrasında Yunan tarafına geçti. Lozan'dan sonra ilan edilen yüz elli kişilik listede adı bulunan Eşref, uzun yıllar yurt dışında yaşadı.

Tanıklık ile belge arasındaki mesafe: değerlendirme

Teşkilat-ı Mahsusa, Enver Paşa'nın emriyle Harbiye Nezareti'ne bağlı olarak kurulmuş, ilk başkanlığını Süleyman Askerî Bey üstlenmiş, 1916'dan sonra Ali Başhampa'nın yönetiminde Umur-ı Şarkiyye Dairesi adını almıştır. Kuşçubaşı Eşref, teşkilatın sahada görev yapan cesur üyelerinden biridir; ancak kurucusu ya da başkanı değildir. Bu yaygın kanının kökü, büyük ölçüde Eşref'in kendi anlatımlarına dayanan 1963 tarihli Stoddard tezine ve bu tezin popüler yayınlarda yeniden üretilmesine uzanır. Tek bir tanığın anlatımının, belgelerle karşılaştırılmadan genel bir doğruya dönüştürülmesi, tarih yazımında dikkat edilmesi gereken bir tuzaktır.