Osmanlı şehirlerinde ve köylerinde çocukların ilk eğitim aldığı kurum sıbyan mektebi idi. Sıbyan, Arapçada çocuklar anlamına gelir. Bu okullar, mahalle mektebi, taş mektep ya da darü't-talim gibi adlarla da anılırdı. Çoğu bir vakıf tarafından kurulan ve bir caminin yanında yer alan bu küçük okullarda kız ve erkek çocuklar, okuma yazmayı, Kur'an'ı ve dinî bilgileri öğrenirdi. Çocukların okula başlaması, mahallede âmin alayı adı verilen törenlerle kutlanırdı. 1824'te Sultan II. Mahmud'un fermanıylaİstanbul'da ilk öğretim zorunlu hâle getirildi. Bu yazıda sıbyan mekteplerinin kuruluşunu, eğitim düzenini, âmin alaylarını, on dokuzuncu yüzyıldaki reformları ve bu okulların sonunu anlatıyoruz.
Kaynaklar
Belge: MEKTEP — TDV İslâm Araştırmaları Merkezi (TDV İslâm Ansiklopedisi), TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 29, s. 6-7 — müellif: Cahit Baltacı. Tarih: 2004.
İstanbul'daki Nazperver Sıbyan Mektebi ve haziresiGörsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, yazar: Dosseman. Dosya sayfası
Vakıf okulları
Sıbyan mektepleri, Osmanlı'da çoğunlukla vakıf olarak kurulurdu. Bir padişah, bir sultan, bir devlet adamı ya da varlıklı bir kişi, hayır amacıyla bir mektep yaptırır ve onun giderlerini karşılamak için bir vakıf kurardı. Vakfın gelirleri, hocanın maaşını, binanın bakımını ve bazen öğrencilerin giyim ve yiyecek ihtiyaçlarını karşılardı.
Büyük külliyelerin çoğunda bir sıbyan mektebi bulunurdu. Fatih, Süleymaniye ve Selimiye gibi külliyelerde mektepler, medreselerle birlikte bir eğitim zinciri oluşturuyordu. Ancak sıbyan mekteplerinin büyük kısmı, mahalle camilerinin yanında yapılmış küçük, tek odalı yapılardı. Bu yapıların bazıları taştan, bazıları ahşaptan yapılırdı.
Ek bilgi
Sıbyan mektebi yapıları, genellikle iki katlı ve küçük ölçekliydi. Alt katta bir çeşme ya da sebil, üst katta ise derslik bulunurdu. Bu düzen, İstanbul'daki birçok sebil-mektep yapısında görülür. Su vermek ve çocuk okutmak, Osmanlı toplumunda en sevaplı hayır işleri arasında sayılıyordu; bu iki hizmetin aynı yapıda birleşmesi bu anlayışı yansıtır.
Öğretim düzeni
Çocuklar sıbyan mektebine genellikle dört ile altı yaş arasında başlardı. Mektepte bir hoca ve ona yardım eden bir kalfa bulunurdu. Hoca, genellikle mahallenin imamı ya da müezzini olurdu. Kalfa ise büyük öğrencilerden biri olabilirdi.
Eğitim, elifba, yani Arap alfabesiyle başlardı. Çocuklar harfleri ezberler, ardından heceleri ve kelimeleri okumayı öğrenirdi. Sonra Kur'an okumaya geçilirdi. Kur'an'ın son cüzü olan Amme cüzünün okunması, eğitimde önemli bir aşamaydı. Bunun yanında ilmihal, yani namaz, oruç ve abdest gibi ana dinî bilgiler öğretilirdi. Bazı mekteplerde yazı, hesap ve Türkçe dersleri de verilirdi.
Öğretim, yüksek sesle okuma ve ezberleme yoluyla yapılırdı. Öğrenciler yere serilmiş minderlere oturur, rahlelerin üzerindeki kitaplarını sallanarak okurlardı. Eğitim süresi belirli değildi; öğrenci Kur'an'ı tamamladığında mektepten ayrılırdı.
Kız ve erkek çocuklar
Sıbyan mekteplerinde kız ve erkek çocuklar birlikte okuyabilirdi. Kız çocukları, genellikle erkeklerden daha erken yaşta mektepten ayrılırdı. Bazı mahallelerde kız çocukları için ayrı mektepler de vardı ve bu mekteplerde kadın hocalar ders verirdi.
Ek bilgi
DOĞRUSU
Osmanlı'da okuryazarlık oranı hakkında güvenilir istatistikler yoktur. Bazı araştırmacılar, sıbyan mekteplerinin yaygınlığına bakarak şehirlerde okuma bilen erkeklerin oranının yüksek olduğunu ileri sürer. Bazıları ise bu mekteplerde öğretilen okumanın çoğu zaman Kur'an'ı okumakla sınırlı kaldığını ve yazma becerisini içermediğini vurgular. Bu nedenle okuryazarlık konusundaki tahminler büyük farklılıklar gösterir.
Ahi Çelebi Sıbyan Mektebi'nin dış görünüşüGörsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, yazar: Karakalem. Dosya sayfası
Âmin alayı
Bir çocuğun mektebe başlaması, ailesi ve mahallesi için önemli bir olaydı. Bu olay, bed-i besmele adı verilen bir törenle kutlanırdı. Törende çocuğa süslü kıyafetler giydirilir, başına sırmalı bir külah takılırdı. Çocuk, süslenmiş bir ata ya da arabaya bindirilir ve mektebin bütün öğrencileriyle birlikte mahalle sokaklarında dolaştırılırdı.
Bu geçit sırasında öğrenciler ilahiler okur, her dizenin sonunda hep birlikte âmin derdi. Törenin âmin alayı adını alması buradan gelir. Alay, mektebe ulaştığında hoca, çocuğa ilk harfleri okuturdu. Ailesi de mahalle halkına şerbet ve yiyecekler dağıtır, hocaya ve öğrencilere hediyeler verirdi.
Şehzadelerin mektebe başlaması da büyük törenlerle kutlanırdı. Sarayda yapılan bu törenlere devlet adamları ve ulema katılırdı.
1824 fermanı
On dokuzuncu yüzyılda Osmanlı Devleti, eğitim alanında köklü reformlara girişti. 1824'te Sultan II. Mahmud'un çıkardığı bir fermanla, İstanbul'da çocukların sıbyan mekteplerine gönderilmesi zorunlu hâle getirildi. Ferman, ana babaların çocuklarını okula göndermeden önce zanaat öğrenmeye vermelerini yasaklıyordu.
Bu ferman, Osmanlı'da zorunlu ilk öğretimin ilk resmî düzenlemesi olarak kabul edilir. Ancak uygulamada fermanın ne kadar etkili olduğu tartışmalıdır.
Usul-i cedid ve iptidai mektepler
On dokuzuncu yüzyılın ortalarından itibaren sıbyan mekteplerini yenilemek için çeşitli girişimler yapıldı. Yeni öğretim yöntemleri, yani usul-i cedid, mekteplere sıra, yazı tahtası, harita ve ders kitapları gibi yeni araçlar getirdi. Öğretim süresi belirli yıllarla sınırlandırıldı ve dersler belirli bir programa bağlandı.
1869'da çıkarılan Maarif-i Umumiye Nizamnamesi, ilk öğretimi bütün imparatorlukta zorunlu hâle getirdi. Bu nizamnameye göre erkek çocukların yedi ile on bir, kız çocukların ise altı ile on yaşları arasında okula gitmesi gerekiyordu. Nizamname, her mahallede ya da köyde en az bir sıbyan mektebi bulunmasını öngörüyordu.
Yüzyılın sonlarına doğru sıbyan mekteplerinin yerini giderek iptidai mektepler, yani modern ilkokullar almaya başladı. Sultan II. Abdülhamid döneminde çok sayıda iptidai mektep açıldı.
Sıbyan mekteplerinin sonu
3 Mart 1924'te çıkarılan Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile bütün eğitim kurumları Maarif Vekâleti'ne bağlandı. Bu kanunla birlikte vakıflara bağlı sıbyan mektepleri kapatıldı ya da ilkokullara dönüştürüldü. Böylece yüzyıllardır süren bir eğitim geleneği sona erdi.
Bugün sıbyan mekteplerinin bir kısmının binaları hâlâ ayaktadır. Bu yapıların bazıları kütüphane, bazıları kültür merkezi, bazıları ise çocuklar için kurs mekânı olarak kullanılmaktadır. Lüleburgaz'daki Sokullu Mehmed Paşa Sıbyan MektebiGörsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, yazar: Sadrettin. Dosya sayfası
Tarih notu
Kronoloji
15. yüzyıl: Külliyelerde sıbyan mekteplerinin yaygınlaşması 1824: II. Mahmud'un zorunlu öğretim fermanı 1847: Yeni usulde öğretim için düzenlemeler 1869: Maarif-i Umumiye Nizamnamesi 1876 sonrası: İptidai mekteplerin yaygınlaşması 3 Mart 1924: Tevhid-i Tedrisat Kanunu
Mahallenin hafızası: sıbyan mektebinden ilkokula
Sıbyan mektepleri, Osmanlı toplumunda eğitimin mahalle düzeyinde nasıl örgütlendiğini gösterir. Bu okullar, devletin değil, vakıfların ve mahalle halkının kurduğu ve yaşattığı kurumlardı. Bir mahallenin camisi, çeşmesi ve mektebi, o mahallenin ortak hayatının merkezini oluşturuyordu. Çocukların ilk eğitimi, bu ortak hayatın bir parçası olarak gerçekleşiyordu.
Âmin alayları, eğitimin toplum için taşıdığı anlamı gösteren canlı bir gelenekti. Bir çocuğun okula başlaması, yalnızca ailesinin değil, bütün mahallenin sevindiği bir olaydı. Bu gelenek, eğitime verilen değerin ve çocukların topluma kazandırılmasının bir kutlamasıydı.
On dokuzuncu yüzyıldaki reformlar ise devletin eğitime giderek daha fazla müdahale ettiğini gösterir. Zorunlu öğretim düzenlemeleri, yeni öğretim yöntemleri ve iptidai mektepler, eğitimin devletin denetimine girmesinin aşamalarıydı. 1924'teki Tevhid-i Tedrisat Kanunu, bu sürecin son halkası oldu. Bugün eski bir sıbyan mektebinin önünden geçen biri, bir zamanlar bu küçük odalarda yüksek sesle okuyan çocukların seslerini ve sokaklarda yankılanan âmin nidalarını hayal edebilir. Bu yapılar, mahalle hayatının kaybolan bir yüzünün sessiz tanıklarıdır. Onları korumak, bir eğitim geleneğinin hafızasını da korumak demektir.