Göyçay Muharebesi (1918): Kafkas İslam Ordusu'nun Bakü yolundaki ilk büyük sınavı

Gence'den doğuya uzanan yol

1918 yazında Kafkasya, Birinci Dünya Savaşı'nın en karışık sahnelerinden biriydi. Rus İmparatorluğu'nun çöküşünden sonra bölgede Azerbaycan, Gürcistan ve Ermenistan cumhuriyetleri ilan edilmiş, Bakü ise Stepan Şaumyan'ın yönettiği Bolşevik komünün elinde kalmıştı. Osmanlı Devleti, 28 Mayıs 1918'de bağımsızlığını ilan eden Azerbaycan Cumhuriyeti'nin çağrısı üzerine Enver Paşa'nın kardeşi Nuri Paşa komutasında Kafkas İslam Ordusu'nu kurdu. Ordunun karargâhı Gence'deydi ve asıl hedef Bakü'ydü.

Göyçay Muharebesi, bu ordunun Bakü yolunda karşılaştığı ilk büyük sınavdır. 27 Haziran ile 1 Temmuz 1918 arasında süren çarpışmalar, Göyçay kasabası ile doğusundaki Karamaryam köyü çevresinde geçti. Sonunda Osmanlı ve Azerbaycan kuvvetleri, sayıca kendilerinden çok daha kalabalık olan Bolşevik ve Taşnak birliklerini geri çekilmeye zorladı. Bu sonuç, Gence'ye yönelen tehdidi ortadan kaldırdı ve Bakü'ye giden yolu açtı.

Bakü komününün hamlesi

Bakü'deki Bolşevik yönetim, Osmanlı birliklerinin Gence'de toplanmasını beklemek yerine önce davranmaya karar verdi. 4 Haziran 1918'de verilen emirle Kızıl Ordu birlikleri Yevlah köprüsüne kadar ilerleyecek ve demiryolunu kontrol altına alacaktı. Haziranın ilk haftasında Bakü'den çıkan kollar Hacıkabul'a, oradan Kürdemir'e ulaştı. Bir başka kol ise Bakü-Gence şosesi boyunca Şamahı ve Ağsu yönünde ilerledi. Bu birliklerin önemli bir kısmı, eski Rus ordusundan ayrılmış askerlerle Taşnak gönüllülerinden oluşuyordu.

Yol üzerindeki köyler ağır zarar gördü. Göyçay ve çevresine sığınan halkın sayısı kısa sürede büyük bir kalabalığa ulaştı. Azerbaycan milis birlikleri bazı köylerde direndi, fakat düzenli bir ordunun karşısında uzun süre tutunamadı. 16 Haziran'da İsmayıllı yakınlarında yedi saat süren bir çarpışmanın ardından milis kuvvetleri Göyçay'a çekildi. Bolşevik kuvvetler artık Gence'yi tehdit edecek bir mesafeye gelmişti.

Sayıların dengesizliği

Muharebeye katılan kuvvetlerin büyüklüğü konusunda kaynaklar farklı rakamlar verir. Türk tarihçiler, savaşın başında Azerbaycan'a ulaşmış Osmanlı askerinin beş bini bulmadığını, karşı tarafın ise Ermeni gönüllülerin katılmasıyla otuz bini aştığını yazar. Sovyet tarih yazımı ise tersine Osmanlı tarafının üstün olduğunu ileri sürmüştür. Kesin olan, Kafkas İslam Ordusu'nun çekirdeğini oluşturan 5. Kafkas Tümeni'nin bütün birliklerinin henüz Gence'ye ulaşmamış olmasıdır.

Nuri Paşa'nın İstanbul'a gönderdiği raporlar da bu dengesizliği anlatır. Paşa, Azerbaycan'dan otuz bine yakın gönüllü beklediğini, ancak ilk aşamada çok az kişinin orduya katıldığını yazmış ve acilen ikinci bir tümen istemişti. Bu raporlar, ordunun başlangıçta yerel katılıma dayanarak kurulduğunu ve bu beklentinin ilk haftalarda karşılanmadığını gösterir. Muharebe sürecinde ise Göyçay, Ağdaş, Yevlah ve Berde'den çok sayıda gönüllü cepheye geldi.

Karamaryam önündeki ilk başarısızlık

10. Kafkas Alayı 15 Haziran'da Göyçay'a ulaştı ve Yarbay Osman Bey komutasında Karamaryam cephesine yerleşti. 17 Haziran'da 28. Tabur, Bolşevik mevzilerini yoklamak için bir keşif taarruzuna kalktı. Tabur gerekli tedbirleri almadan ilerlediği için pusuya düştü. Yardıma gönderilen 29. ve 30. Taburlar da sarp vadiler ve tepeler arasında iki yandan ateş altında kaldı. Akşam karanlığıyla birlikte çarpışma kesildi ve Osmanlı birlikleri Veysalli köyüne çekildi.

Bu ilk karşılaşmada Osmanlı-Azerbaycan kuvvetleri yaklaşık iki yüz şehit verdi, yaralı sayısı yüz elliyi aştı. Bolşevik birlikler birkaç top ve makineli tüfeği de ele geçirdi. Bu sonuç karşı tarafın moralini yükseltti. Karamaryam'da sağlamlaşan birlikler artık Göyçay'a yönelik bir taarruz için uygun mevzilere sahipti. Türk resmi kayıtları, bu başarısızlığın nedeni olarak ihtiyat birliklerinin hazır tutulmamasını ve çift kuşatma gibi alışılmış manevraların uygulanmamasını gösterir.

Nuri Paşa cephede

18 Haziran'da Nuri Paşa, Ali Ağa Şıhlinski ve 5. Kafkas Tümeni Kurmay Başkanı Rüştü Bey ile birlikte Gence'den ayrılarak Müsüslü istasyonuna geldi. Burada ordu kurmay başkanı Nazım Bey ve alay komutanlarıyla durumu değerlendirdi, ardından Göyçay'a geçti. Paşa'nın kasabada halka yaptığı konuşma, gönüllü katılımın artmasında etkili oldu. Cephede su sıkıntısı çeken askerlere yiyecek ve su taşınması için halktan yardım istendi.

22 Haziran'da 5. Kafkas Tümeni'nin büyük bölümü Gence'de toplandı. Tümen komutanı Mürsel Bey'e gönderilen emirle birliklerin 23-24 Haziran'da hatlara girmesi, taarruzun da 27-28 Haziran'da başlaması kararlaştırıldı. Bu sırada 25. Piyade Taburu ile 2. Süvari Alayı da cepheye ulaşarak 10. Kafkas Alayı'nın yanında yer aldı.

27-30 Haziran: taarruz ve karşı taarruz

Bolşevik birlikler, Osmanlı hazırlıklarından haberdar olunca önce davrandı ve 27 Haziran'da üç taburla saldırıya geçti. Kuzeyden dolaşan bir kol 10. Kafkas Alayı'nı arkadan vurmaya çalıştı. Ancak yeni gelen takviyelerle güçlenen Osmanlı birlikleri bu taarruzu durdurdu ve ertesi gün karşı taarruza geçerek düşmanı yaklaşık üç kilometre geriye itti. 29 Haziran'da 10. ve 13. Kafkas Alayları cepheden, 2. Süvari Alayı ise sol yandan yüklenerek ilk birleşik harekâtı gerçekleştirdi.

Yaz sıcağı, su ve cephane sıkıntısı çarpışmaların seyrini belirledi. Göyçay'dan taşınan su, cephedeki birliklerin tek kaynağıydı. Kayıtlar, cephanenin azaldığı anlarda süngü hücumlarına başvurulduğunu anlatır. 30 Haziran'da Bolşevik kuvvetler bir yandan cepheye baskın düzenlerken bir yandan da Göyçay kasabasını arkadan almaya çalıştı. Kasabada düzenli asker bulunmadığından halk Ucar'a kaçtı. 25. Tabur ve Karamaryam cephesinden kaydırılan birlikler, gönüllü süvarilerle birlikte bu kuşatma girişimini püskürttü.

Sonuç ve Bakü yolu

30 Haziran akşamına gelindiğinde Bolşevik kuvvetlerin direnişi kırılmıştı. Karamaryam'ın doğusundaki Ağsu tepeleri geri çekilme yollarını daralttığı için birlikler hızla mevzilerini boşalttı. 1 Temmuz'a kadar süren küçük çarpışmaların ardından 3 Temmuz'da Ağsu-Kürdemir hattına çekildikleri görüldü. Göyçay'dan Şamahı'ya kadar uzanan bölge Osmanlı-Azerbaycan kuvvetlerinin denetimine geçti.

Bu başarı, Kafkas İslam Ordusu'nun Kürdemir, Salyan ve sonunda Bakü üzerine yürüyüşünün başlangıcı oldu. Bakü, 15 Eylül 1918'de alındı. Aynı günlerde Mustafa Kemal Paşa, Karlsbad'daki tedavisinin ardından İstanbul'a dönmüş ve Ağustos sonunda Suriye'deki 7. Ordu'nun başına geçmek üzere yola çıkmıştı. Bir ay sonra imzalanan Mondros Ateşkesi ise Kafkasya'daki Osmanlı birliklerinin geri çekilmesini zorunlu kıldı.

Göyçay'ın Kafkasya tarihindeki yeri

Göyçay Muharebesi, büyük cephelerin gölgesinde kalan ama sonuçları uzun süre hissedilen bir çarpışmadır. Azerbaycan tarih yazımında, genç cumhuriyetin varlığını koruduğu ilk askeri zafer olarak anılır. Türk askeri tarihi açısından ise Kafkas İslam Ordusu'nun ilk yenilgiden ders çıkararak toparlandığı bir örnektir. Karamaryam önündeki 17 Haziran baskını, keşif ve ihtiyat düzeni ihmal edildiğinde küçük bir birliğin ne kadar çabuk zor duruma düşebileceğini göstermiştir.

Muharebenin bir başka yönü de sivil halkın çektiği acılardır. Yol boyunca yakılan köyler ve Göyçay'a sığınan göçmenler, savaşın bu bölgede cepheyle sınırlı kalmadığını gösterir. Bu nedenle olay, yalnızca bir askeri başarı değil, Kafkasya'da imparatorlukların çöküşüyle başlayan karışık dönemin en sert sahnelerinden biri olarak okunmalıdır. Bakü'ye uzanan yolun bu kasabadan geçtiğini hatırlamak, 1918 yazının Kafkasya'daki sonuçlarını anlamak için gereklidir.