Kars İslam Şurası'ndan Cenub-i Garbi Kafkas Hükümeti'ne (1918-1919)

Kırk yıldan sonra yedi ay

1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'ndan sonra Rusya'ya bırakılan Kars, Ardahan ve Batum sancakları "Elviye-i Selâse", yani "üç sancak" adıyla anılır. Bölge, 3 Mart 1918 Brest-Litovsk Antlaşması'yla Osmanlı Devleti'ne döndü; fakat yedi ay sonra imzalanan Mondros Mütarekesi Osmanlı ordusunun Kafkasya'yı boşaltmasını şart koştu. Ordu çekilirken bölgenin Türk ve Müslüman ahalisi, Kafkas Üniversitesi'nden Nurhan Aydın ve Elif Ergün'ün Tarih ve Günce dergisinde 2019'da yayımlanan makalesine göre, bir yandan kongreler düzenleyip bir yandan bölgesel hükümetler kurdu. Bu örgütlenmenin en geniş biçimi, Kars merkezli Cenub-i Garbi Kafkas Hükümeti'dir; İngilizce kaynaklarda "Kars Cumhuriyeti" adıyla da geçer.

Berlin'den Brest-Litovsk'a

Aydın ve Ergün'e göre 3 Mart 1878 Ayastefanos Antlaşması Kars, Ardahan, Batum ve Doğu Bayezid'i savaş tazminatının bir kısmına karşılık Rusya'ya bırakıyordu; 13 Temmuz 1878 Berlin Antlaşması Doğu Bayezid ile Eleşkirt Vadisi'ni Osmanlı'ya geri verdi, Kars, Ardahan ve Batum ise Rusya'da kaldı. Göç etmeyenler üç yıl sonra Rus hâkimiyetini kabul etmiş sayılacaktı; makaleye göre izleyen üç yılda bölgeden yaklaşık 120.000 kişi batıya göç etti. Rus yönetimi bölgeyi Kars ve Batum adlı iki "oblast" (askerî vilayet) olarak Tiflis Umumi Valiliği'ne bağladı.

1917 Bolşevik İhtilali'nin ardından 18 Aralık 1917 Erzincan Mütarekesi ile Rus ordusu bölgeden çekilmeye başladı. Brest-Litovsk Antlaşması'nın 4. maddesi Ardahan, Kars ve Batum'un Rus askerlerince boşaltılmasını ve halkın geleceğini komşu devletlerle, özellikle Osmanlı Devleti ile anlaşarak belirlemekte serbest bırakılmasını öngörüyordu. Aydın ve Ergün'e göre Osmanlı birlikleri 1918'de 25 Mart'ta Oltu'yu, 28 Mart'ta Artvin'i ve 3 Nisan'da Ardahan'ı aldı.

Mütarekeden sonra: bölgesel hükümetler

Mondros, Batum'dan Nahçıvan'a kadar uzanan bölgenin Türk ve Müslüman nüfusunu ordusuz bıraktı. Makaleye göre 29 Ekim 1918'de Ömer Faik Bey'in başkanlığında Ahıska merkezli "Ahıska Hükümet-i Muvakkatesi", 3 Kasım 1918'de Emir Bey Ekberzade'nin başkanlığında Iğdır merkezli "Aras Türk Hükümeti" kuruldu. Kars'ta ise henüz çekilmemiş olan 9. Ordu Komutanı Yakup Şevki Paşa, bölgenin boşaltılmasına ilişkin emirleri protesto ederek zaman kazanmaya çalışıyordu.

5 Kasım 1918'de Borçalılı Kepenekçi Emin Ağa, Kağızmanlı Ali Rıza, Sarıkamışlı Piroğlu Fahrettin, Karslı Sarıhaliloğlu Muhlis ve Orenburglu Mamiloğlu Tevhidüddin beylerden oluşan beş kişilik bir heyet, Yakup Şevki Paşa ile Kars mutasarrıf vekili Hilmi (Uran) Bey'e başvurdu. Heyet, bölgeyi savunmak ve Wilson İlkeleri'nin tanıdığı kendi geleceğini belirleme hakkına dayanmak amacıyla "Kars İslam Şurası" adıyla siyasi bir teşkilat kurma izni aldı.

Üç Kars kongresi ve Ardahan

Şura ilk kongresini 14 Kasım 1918'de yaptı. Oltu, Ardahan ve Kağızman'dan gelen temsilcilerin katıldığı kongre, Piroğlu Fahrettin Bey'in başkanlığında sekiz kişilik bir "Muvakkat Heyet" kurdu; heyette Rum öğretmen İstefan Vafyettin de vardı. Şuranın ilk reisi Kepenekçi Emin Ağa, yardımcısı Piroğlu Fahrettin Bey oldu ve Ardahan, Kağızman, Oltu, Ahıska, Batum ve Artvin'de şubeler açıldı. İkinci kongre 30 Kasım 1918'de Ordubad, Nahçıvan, Kamerli, Sürmeli, Serdarabad, Ahılkelek, Ahıska ve üç sancaktan gelen 60 delegeyle toplandı; sonraki günlerde katılanlarla sayı 70'e çıktı. Üç gün süren kongre, Batum'dan Ordubad'a kadar Türk ve Müslüman çoğunluklu yerlerde Osmanlı ordusu çekilince yönetimi üstlenmek üzere Kars merkezli bir "Millî İslam Şûrası" hükûmeti kurulmasına, 12 kişilik bir merkez heyeti seçilmesine, bir şura ordusu oluşturulmasına ve Türk bayrağı ile Türk kanunlarının kullanılmasına karar verdi. Hükûmetin başına Cihangiroğlu İbrahim (Aydın) Bey getirildi.

Ardahan'da 3. Tümen Komutanı Halit Bey'in başkanlığında 3-5 Ocak 1919'da bir kongre yapıldı; mütareke şartlarının uygulanmaması, silahların teslim edilmemesi ve yeni bir kongre toplanması kararlaştırıldı. 7-9 Ocak'taki ikinci Ardahan kongresine Erzurum, Trabzon ve Kars delegeleri de katıldı; bu kongre Kars merkezli bir "Cenub-i Garbi Kafkas Hükûmet-i Muvakkate-i Milliyesi" kurmak için büyük bir kongre toplanmasına ve Batum'daki "Sada-yı Millet", Trabzon'daki "İstikbal" ve Erzurum'daki "Albayrak" gazeteleriyle propaganda yapılmasına karar verdi.

Hükûmet, anayasa ve parlamento

Aynı günlerde İngiliz General Forestier-Walker, 6 Ocak 1919'da Gümrü'de Ermenistan Dışişleri Bakanı Tigranyan ile görüşmüş, ertesi gün Kars'a gelip Yakup Şevki Paşa'dan şehrin 25 Ocak'a kadar boşaltılmasını istemişti. Bu baskı kongrenin toplanmasını hızlandırdı. Üçüncü Kars Kongresi 17 Ocak 1919'da 131 delegeyle toplandı ve şura hükûmetini Cenub-i Garbi Kafkas Hükûmet-i Muvakkate-i Milliyesi adıyla yeniden kurdu. Kars, Ardahan ve Batum sancaklarıyla Nahçıvan, Ordubad, Culfa, Ahıska ve Ahılkelek bölgelerinin bu hükûmete bağlı olması kararlaştırıldı; başkanlığa Cihangiroğlu İbrahim Bey getirildi. Parlamento reisi Çıldırlı Dr. Esat Bey, dahiliye nazırı Kağızmanlı Ali Rıza Bey, hariciye nazırı Piroğlu Fahrettin Bey oldu.

Aynı gün 18 maddelik bir anayasa kabul edildi. Aydın ve Ergün'ün aktardığı maddelere göre devlet "Cenub-i Garbi Kafkas Cumhuriyeti" adını taşıyacak, sınırlarını Batum'dan Nahçıvan'a kadar barış yapılıncaya dek koruyacaktı. Bayrak, beyaz, yeşil ve siyah üç renkli zemin üzerine ay yıldızlı Türk bayrağıydı. Resmî dil ve öğretim dili Türkçeydi. On bin nüfusa bir mebus seçilecek, 18 yaşını dolduran her vatandaş oy kullanacaktı; mebusların 25 yaşından büyük olması şarttı. Azınlıkların hakları korunacak, Müslümanlar arasındaki mezhep ayrılıklarına saygı gösterilecekti. Anayasanın 11. maddesine göre Avrupa devletleri altı vilayeti Türkiye'den ayırmaya karar verirse hükûmet Türkiye'den ayrılmayacaktı. Seçimlerin ardından parlamento 1 Mart 1919'da açıldı; makaleye göre 25 Mart 1919'da hükûmet tam bağımsızlığını ilan etti ve Cihangiroğlu İbrahim Bey cumhurbaşkanı sıfatını aldı.

İngilizlerle gerginlik ve son

Makaleye göre 13 Ocak 1919'da İngiliz askerî valisi olarak Kars'a gelen Albay Temperley Şubat sonunda görevden alındı; ayrılmadan önce hükûmete, adının "Cenub-i Garbi Kafkas Hükûmeti" olarak kullanılmamasını ve ilişkilerin Kars ile sınırlı tutulmasını da içeren 12 maddelik bir nota verdi. Hükûmet 2 Mart 1919'da notanın bütün maddelerini reddetti. Yeni vali General Asser'in ve 26 Mart'ta Kafkasya İngiliz Umum Kumandanı olarak gelen General W. M. Thomson'un talepleri de kabul edilmedi. Aydın ve Ergün'e göre Thomson, Kars'ı Ermenistan ile Gürcistan arasında paylaştırmaya karar verdi.

13 Nisan 1919 günü saat 16.00'da, meclisi ziyaret edeceğini bildiren Yarbay Preston'un ziyareti sırasında dışarıdan silah sesleri geldi ve meclis İngiliz askerlerince basıldı. Hükûmet başkanı Cihangiroğlu İbrahim Bey ile birlikte hükûmetin ileri gelenleri tutuklandı ve önce Batum'a, oradan Malta'ya sürüldü. Yardım istemek için Erzurum'a gönderilen Piroğlu Fahrettin Bey tutuklanmaktan kurtuldu; Dahiliye Nazırı Ali Rıza Bey Batum'daki sorgusu sırasında kaçarak Kağızman'a döndü. 14 Nisan'da altı Türk, bir Rum ve bir Rus'tan oluşan yeni bir idare heyeti kuruldu ve 30 Nisan 1919'da Kars'ın yönetimi Ermenistan'a bırakıldı. Kars, 30 Ekim 1920'de Kâzım Karabekir Paşa'nın birliklerince alındı; Kars Antlaşması'yla bölge Türkiye'ye katıldı. Batum ise Gürcistan'da kaldı.