Erzincan Mütarekesi ve Brest-Litovsk (1917-1918): Kafkas Cephesi'nde silahların susması ve Elviye-i Selâse'nin geri dönü

Birinci Dünya Savaşı'nın Kafkas Cephesi, Rusya'daki devrimlerin ardından iki belgeyle kapandı: Aralık 1917'de Erzincan'da imzalanan mütareke ve 3 Mart 1918'de imzalanan Brest-Litovsk Antlaşması. Bu iki belge, 1878'den beri Rus yönetiminde olan Kars, Ardahan ve Batum'un, yani Elviye-i Selâse'nin, Osmanlı Devleti'ne dönmesinin yolunu açtı. Bu yazı Vikipedi'nin Erzincan Mütarekesi, Brest-Litovsk Antlaşması, Elviye-i Selâse ve Trabzon Konferansı maddeleri ile İngilizce Wikipedia'nın Armistice of Erzincan maddesine dayanır.

Üç Liva: Batum, Kars ve Ardahan

Vikipedi'ye göre Elviye-i Selâse, Osmanlı döneminde Batum, Kars ve Ardahan livalarının (sancaklarının) ortak adıydı ve "Üç Liva" anlamına gelir. Kaynak bu tabirin özellikle 1878'den itibaren kullanıldığını yazar. Bu üç sancak, 93 Harbi olarak bilinen 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından yapılan antlaşmayla Çarlık Rusyası'na bırakılmıştı. Kırk yıl boyunca Rus yönetiminde kalan bu bölgeler, 1917'deki Rus devrimlerinden sonra yeniden gündeme geldi.

Erzincan'da imzalanan bırakışma

Vikipedi'ye göre Erzincan Mütarekesi, Osmanlı İmparatorluğu ile Rusya arasında imzalanan ve Kafkas Cephesi'ndeki savaşları sona erdiren bırakışmadır. İngilizce Wikipedia'nın Armistice of Erzincan maddesi tarafları daha ayrıntılı tanımlar: anlaşma Osmanlı Devleti ile Kafkasya Ötesi Komiserliği (Transkafkasya Komiserliği) arasında Erzincan'da imzalandı ve Kafkas ile İran cephelerinde geçici bir barış getirdi; çarpışmalar 12 Şubat'ta yeniden başladı.

İngilizce kaynağa göre girişim Osmanlı tarafından geldi. Osmanlı Üçüncü Ordu komutanı Vehip Paşa'nın ateşkes önerisini alan Komiserlik, Rus Kafkas Cephesi komutanı General Przhevalski'yi Osmanlı karşıtıyla bir ateşkes görüşmesi yapmaya yetkilendirdi. Ortaya çıkan Erzincan Mütarekesi'nden sonra Rus birlikleri çekilmeye başladı ve Kafkasya Ötesi Komiserliği'ni tamamen savunmasız bıraktı. Aynı gün ayrıca iki tarafın işgal hattını belirleyen ek bir protokol imzalandı.

Komiserliğin belirsiz durumu

İngilizce maddeye göre Kafkasya Ötesi Komiserliği'nin hukuki durumu o sırada açık değildi. Osmanlılar onu Rus İmparatorluğu'nun yasal halefi olan bağımsız bir yapı olarak görüyordu; Komiserlik ise kendisini hâlâ Rusya Cumhuriyeti'nin bir parçası sayıyordu. Osmanlı Devleti ayrıca Kafkas ve İran cephelerini de kapsayan ve 15 Aralık'ta yapılan Brest-Litovsk ateşkesinin tarafıydı.

Bu belirsizlik sonraki aylarda Trabzon ve Batum'daki görüşmelerin de ana sorunu oldu: Kafkasya'daki yeni yönetim, Osmanlı Devleti'nin Rusya ile yaptığı anlaşmaları kendisi için bağlayıcı saymıyordu.

Brest-Litovsk'taki barış

Vikipedi'ye göre Brest-Litovsk Antlaşması 3 Mart 1918'de Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti ile Alman İmparatorluğu, Avusturya-Macaristan İmparatorluğu, Osmanlı Devleti ve Bulgaristan Krallığı arasında imzalandı; Rusya bu antlaşmayla Birinci Dünya Savaşı'ndan çekildi. Görüşmeler Aralık 1917'de Doğu Cephesi'nde ilan edilen ateşkesten sonra aylarca sürdü.

Sovyet heyetine başlangıçta Adolf Joffe başkanlık ediyordu. İttifak Devletleri tarafında Almanya'dan Max Hoffmann ve Richard von Kühlmann, Avusturya-Macaristan'dan Ottokar Czernin ve Osmanlı Devleti'nden Talat Paşa bulunuyordu. Kaynağa göre Sovyetler daha sonra, görüşmeleri oyalayıp Avrupa'da yeni devrimlerin çıkmasını beklemeyi amaçlayan Lev Troçki başkanlığında bir heyet gönderdi. 18 Şubat'ta İttifak Devletleri'nin başlattığı Faustschlag Harekâtı Baltık bölgesinde, Belarus'ta ve Ukrayna'da geniş toprakların ele geçirilmesiyle sonuçlandı ve Sovyet tarafını barış istemeye zorladı.

Antlaşmanın Kafkas maddeleri

Vikipedi'ye göre antlaşmanın şartlarıyla Rusya Ukrayna, Polonya, Belarus, Litvanya, Letonya, Estonya ve Kafkasya'daki Kars ve Batum eyaletleri üzerindeki denetimini kaybetti. Bu bölgeler eski Rus İmparatorluğu nüfusunun yüzde 34'ünü, sanayi alanlarının yüzde 54'ünü, kömür sahalarının yüzde 89'unu ve demiryollarının yüzde 26'sını kapsıyordu. Ağustos 1918'de imzalanan ek bir protokolle Rusya'nın Almanya'ya 6 milyar mark savaş tazminatı ödemesi de kararlaştırıldı.

Trabzon Konferansı maddesi antlaşmanın Osmanlı için anlamını açıkça yazar: Brest-Litovsk'a göre Kafkas sınırı 1877'deki gibi olmalıydı, bu yüzden Ruslar Kars, Ardahan ve Batum'dan çekilecekti. Elviye-i Selâse maddesine göre üç sancak 3 Mart 1918'de imzalanan Brest-Litovsk Antlaşması'yla yeniden Osmanlı topraklarına katıldı.

Boşalan sancaklar

Ancak sahadaki durum kâğıttaki kadar açık değildi. Trabzon Konferansı maddesine göre Rus ordusu dağıldığı için bu sancaklar boşaltılmış, ama Rusların bırakıp gittiği Kars ve Ardahan'a Ermeniler, Batum'a ise Gürcüler girmişti. Mâverâ-yı Kafkas Hükûmeti Osmanlı'nın bu bölgelerin kendisine verilmesi talebini kabul etmedi ve Brest-Litovsk Antlaşması'nı tanımadığını bildirdi. Osmanlı Devleti bir yandan askerî harekâtı sürdürürken öte yandan sorunu barışçıl yollarla çözmek için siyasi bir zemin aradı; bu arayış Trabzon Konferansı'na ve ardından Batum Antlaşması'na götürdü.

Kısa ömürlü bir kazanım

İngilizce Armistice of Erzincan maddesine göre Brest-Litovsk ateşkesi 24 Şubat'ta Almanya tarafından bozuldu ve geçerliliğini yitirdi; iki ateşkes de 3 Mart 1918'de Rusya ile imzalanan Brest-Litovsk Antlaşması ve 4 Haziran'da Kafkasya Ötesi Komiserliği'nin halefi devletlerle imzalanan Batum Antlaşması ile yerini yeni belgelere bıraktı.

Vikipedi'ye göre Brest-Litovsk Antlaşması 11 Kasım 1918 Ateşkesi ile fiilen yürürlükten kalktı. Elviye-i Selâse maddesi ise Osmanlıların 30 Ekim 1918'de imzalanan Mondros Mütarekesi uyarınca bölgeyi boşaltmak zorunda kaldığını yazar. Üç sancak bir süre Cenûb-i Garbî Kafkas Hükümeti Cumhuriyesi'nin denetiminde kaldı, sonra Gürcistan ve Ermenistan'ın denetimine girdi.
Erzincan'da başlayan süreç böylece Millî Mücadele'nin doğu sınırına bağlanır: 1918'de Brest-Litovsk ile geri alınan ve Mondros ile kaybedilen Kars ve Ardahan, 1921'de TBMM hükûmetinin imzaladığı antlaşmalarla Türkiye'de kaldı.