Birinci Balkan Savaşı (1912–1913): Balkan İttifakı, Kumanova, Lüleburgaz ve Selanik'in teslimi

8 Ekim 1912'de Karadağ, Osmanlı İmparatorluğu'na savaş ilan etti. On gün içinde Bulgaristan, Sırbistan ve Yunanistan da savaşa katıldı. Birkaç hafta içinde Osmanlı ordusu, Makedonya'da, Arnavutluk'ta ve Trakya'da ağır yenilgiler aldı. Bulgar ordusu İstanbul'un önlerindeki Çatalca hatlarına kadar geldi. Birinci Balkan Savaşı, Osmanlı'nın beş yüzyıldır elinde tuttuğu Rumeli topraklarının neredeyse tamamını kaybetmesiyle sonuçlandı.

Bu savaş, Osmanlı tarihinin en hızlı ve en büyük toprak kayıplarından biridir. Bu yazıda Balkan İttifakı'nın kuruluşunu, savaşın başlıca cephelerini, Osmanlı ordusunun yenilgisinin nedenlerini ve savaşın sonuçlarını anlatıyoruz. Savaşın ayrıntıları, Osmanlı askerî raporlarının yanı sıra Bulgar, Sırp, Yunan ve Avrupa kaynaklarından bilinmektedir.

Balkan İttifakı

1912 baharında Balkan devletleri arasında bir dizi gizli anlaşma yapıldı. Mart 1912'de Sırbistan ile Bulgaristan, Mayıs'ta Yunanistan ile Bulgaristan bir ittifak antlaşması imzaladı. Karadağ da bu devletlerle sözlü anlaşmalar yaptı. Rusya, Sırp–Bulgar ittifakının kurulmasını destekledi. İttifakın amacı, Osmanlı'nın Avrupa'daki topraklarını, özellikle Makedonya'yı paylaşmaktı.

Bu ittifak, Balkan devletlerinin birbirleriyle olan derin rekabetine rağmen kuruldu. Makedonya, her üç devletin de üzerinde hak iddia ettiği bir bölgeydi. Sırp–Bulgar antlaşması, Makedonya'nın paylaşımı için bir harita bile içeriyordu; ancak bölgenin bir kısmının kime ait olacağı Rus çarının hakemliğine bırakılmıştı. Bu belirsizlik, sonraki savaşın da tohumlarını taşıyordu.

Trakya cephesi: Kırkkilise ve Lüleburgaz

Bulgar ordusu, savaşın en güçlü ordusuydu ve ana saldırısını Trakya'ya yöneltti. 22–24 Ekim 1912'de Kırkkilise'de (bugünkü Kırklareli) yapılan savaşta Osmanlı ordusu yenildi ve geri çekildi. Ardından 28 Ekim–2 Kasım 1912 tarihleri arasında Lüleburgaz–Pınarhisar hattında büyük bir savaş yapıldı. Osmanlı ordusu bu savaşta da yenildi ve Çatalca'ya kadar çekildi.

Bulgar ordusu, Edirne'yi kuşatma altına aldı ve Çatalca'ya ilerledi. 17–18 Kasım 1912'de Çatalca hatlarına yapılan Bulgar saldırısı püskürtüldü. Bu başarı, İstanbul'un düşmesini önledi. Bulgar ordusu, salgın hastalıklar ve ikmal sorunları nedeniyle de zayıflamıştı.

Makedonya cephesi: Kumanova ve Manastır

Makedonya'daki Osmanlı kuvvetleri, Sırp ordusu ile karşılaştı. 23–24 Ekim 1912'de Kumanova'da yapılan savaşta Sırp ordusu kesin bir zafer kazandı. Osmanlı birlikleri Üsküp'ü bırakarak güneye çekildi. Üsküp, birkaç gün sonra Sırp ordusu tarafından ele geçirildi. Kasım ortasında Manastır yakınlarında yapılan savaşta Osmanlı'nın Batı Ordusu yeniden yenildi.

Selanik'in teslimi

Yunan ordusu, Teselya'dan kuzeye doğru ilerledi ve Ekim 1912'nin sonlarında Yenice (Giannitsa) yakınlarında Osmanlı birliklerini yendi. Selanik'teki Osmanlı komutanı Hasan Tahsin Paşa, şehrin savunulamayacağı kanaatine vardı. 8 Kasım 1912'de şehri Yunan ordusuna teslim etti. Bulgar birlikleri bir gün sonra şehre ulaştı.

Selanik'in teslimi, Osmanlı kamuoyunda büyük bir şok yarattı. Selanik, imparatorluğun en büyük ve en gelişmiş şehirlerinden biriydi; İttihat ve Terakki'nin doğduğu ve Mustafa Kemal'in doğum yeri olan şehirdi. II. Abdülhamid de 1909'dan beri bu şehirde sürgündeydi; savaşın başında İstanbul'a getirildi.

Yanya, İşkodra ve Edirne

Savaşın ilk aylarında üç önemli Osmanlı kalesi direnmeye devam etti: Yanya, İşkodra ve Edirne. Yanya, Esad Paşa'nın yönetiminde aylarca direndi, ancak 6 Mart 1913'te Yunan ordusuna teslim oldu. Edirne, 26 Mart 1913'te Bulgar ve Sırp kuvvetlerine teslim oldu. İşkodra ise Karadağ ve Sırbistan kuvvetlerine karşı Nisan 1913'e kadar direndi.

Arnavutluk'un bağımsızlığı

Savaş sırasında, 28 Kasım 1912'de Avlonya'da toplanan Arnavut temsilciler, İsmail Kemal Bey'in önderliğinde Arnavutluk'un bağımsızlığını ilan etti. İsmail Kemal Bey, Osmanlı'da uzun yıllar görev yapmış bir devlet adamıydı. Arnavutluk'un bağımsızlığı, büyük güçler tarafından 1913'te Londra'da toplanan elçiler konferansında tanındı.

Yenilginin nedenleri

Osmanlı ordusunun bu kadar ağır bir yenilgiye uğramasının birçok nedeni vardı. Ordunun bir kısmı Trablusgarp'ta ve Yemen'deydi. Seferberlik düzensiz yapıldı; yedek askerler (redifler) cepheye eğitimsiz ve donanımsız gönderildi. Ordunun içinde siyasi ayrılıklar vardı; İttihatçı ve İtilafçı subaylar arasındaki çekişme komuta zincirini zayıflattı. Ayrıca Osmanlı, Balkan devletlerinin bu kadar hızlı bir ittifak kurabileceğini öngörememişti.

Savaşın askerî sonuçları, Osmanlı'da büyük bir öz eleştiri sürecini başlattı. Subayların yazdığı hatıralar ve raporlar, ordunun eksikliklerini açıkça ortaya koydu. Bu raporlar, sonraki yıllarda Alman askerî heyetinin de katkısıyla yapılan reformların zeminini oluşturdu.

Londra Antlaşması

30 Mayıs 1913'te imzalanan Londra Antlaşması ile Osmanlı, Midye–Enez hattının batısındaki bütün topraklarını Balkan devletlerine bıraktı. Girit üzerindeki haklarından da vazgeçti. Ege adalarının ve Arnavutluk'un geleceği büyük güçlerin kararına bırakıldı. Antlaşma, Osmanlı'nın Avrupa'daki varlığını İstanbul ve çevresiyle sınırlandırdı.

Beş yüz yıllık Rumeli'nin birkaç haftada kaybı

Birinci Balkan Savaşı, Osmanlı'nın Avrupa'daki varlığının fiilen sona erdiği savaştır. 14. yüzyıldan beri Osmanlı'nın merkezî topraklarından biri olan Rumeli, birkaç hafta içinde kaybedildi. Kosova, Manastır, Selanik ve Yanya gibi şehirler, imparatorluğun tarihinde yüzyıllarca önemli yer tutmuştu. Bu şehirlerin kaybı, yalnızca bir toprak kaybı değil, aynı zamanda büyük bir kültürel ve insani kayıptı.

Savaşın hızı, Osmanlı ordusunun ve devlet yönetiminin ne kadar zayıfladığını gösterdi. Trablusgarp Savaşı'nın devam etmesi, siyasi çekişmeler ve düzensiz seferberlik, ordunun etkin bir savunma yapmasını engelledi. Buna karşılık Çatalca'daki başarı ve Edirne, Yanya ve İşkodra'daki uzun direniş, ordunun doğru koşullarda hâlâ etkili olabileceğini gösterdi.

Savaşın sonuçları sonraki yılları derinden etkiledi. Rumeli'den gelen göçmenler, Anadolu'nun nüfus yapısını değiştirdi. Yenilgi, Osmanlı kamuoyunda Balkan halklarına ve büyük güçlere karşı derin bir güvensizlik yarattı. Bu duygular, Bab-ı Ali Baskını'ndan Birinci Dünya Savaşı'na giriş kararına kadar uzanan sürecin arka planını oluşturdu. Birinci Balkan Savaşı, bu nedenle imparatorluğun son on yılını anlamak için vazgeçilmez bir başlangıç noktasıdır. Çatalca hatlarında kazanılan zaman ise İstanbul'un kaderini değiştiren birkaç günlük bir direniş olarak hatırlanır.