Kumanova Muharebesi (23-24 Ekim 1912): Nazım Paşa'nın taarruz planı, sisli Piçinya vadisi ve Vardar Ordusu'nun Üsküp'ü b

Neden bu konu?

Birinci Balkan Savaşı denince Türk okurun aklına çoğunlukla Trakya'daki Kırkkilise ve Lüleburgaz muharebeleri ile Edirne Kuşatması gelir. Oysa Makedonya'nın, yani Mustafa Kemal'in doğup büyüdüğü ve askerî öğrenimine başladığı coğrafyanın kaderi, savaşın ilk haftasında Kumanova'da belirlendi. Bu konu, Türkçe Vikipedi'deki Kumanova Muharebesi maddesi ile İngilizce Wikipedia'daki Battle of Kumanovo maddesine dayanarak muharebenin planlarını, iki gününü ve sonuçlarını anlatır.

Savaştan önce iki plan

Türkçe maddeye göre Osmanlı ordusuna danışman olarak gönderilen Alman kurmay Colmar von der Goltz'un hazırladığı harekât planında, özellikle 5 numaralı planda, Makedonya'daki Osmanlı kuvvetleri savunmada kalacak, gerekirse düşmana kayıp verdirerek aşama aşama Kosova Vilayeti'nin batısına çekilecekti. Asıl belirleyici muharebeler Trakya'da Bulgar ordusuna karşı yapılacaktı.

Ne var ki savaşın hemen öncesinde Ahmet İzzet Paşa'nın yerine başkumandanlığa geçen Harbiye Nazırı Nazım Paşa bu planı reddetti. Onun planında Makedonya'da Sırplara karşı sürpriz bir taarruz, Trakya'da da Balkan Birliği'ne karşı saldırı vardı. Amaç, şaşkına çevrilen Balkan ordularını ilk muharebelerde yenmek ve büyük devletlerin araya girip savaşı durdurmasını beklemekti.

Sırp planı da bir taarruz planıydı. Başkumandan General Radomir Putnik'in ordusu üç orduyla hilal biçiminde kanatlardan kuşatma yapmayı, Osmanlı seferberliği tamamlanmadan Vardar Ovası'ndaki kuvvetleri yok etmeyi hedefliyordu. İngilizce maddeye göre Veliaht Prens Aleksandar'ın Birinci Ordusu beş piyade ve bir süvari tümeniyle 132.000 kişiydi ve Vranje çevresinden doğrudan cepheden saldıracaktı. Stepa Stepanović'in İkinci Ordusu bir Sırp ve bir Bulgar tümeniyle 74.000 kişiydi ve Köstendil'den doğu kanadı tehdit edecekti. Božidar Janković'in Üçüncü Ordusu 76.000 kişiyle önce Kosova'yı alacak, sonra güneye dönecekti.

Vardar Ordusu'nun durumu

Karşı tarafta Halepli Zeki Paşa komutasındaki Vardar Ordusu vardı. Türkçe madde bu ordunun savaş başında seferberlikte hedeflenen sayının ancak yarısına sahip olduğunu yazar. Kuvvetler şöyle dağılmıştı:

• V. Kolordu, Said Paşa komutasında, dört tümen ve 32.000 askerle İştip bölgesinde
• VI. Kolordu, Cavit Paşa komutasında, iki tümen ve 6.000 askerle Köprülü bölgesinde
• VII. Kolordu, Fethi Paşa komutasında, üç tümen ve 19.000 askerle Kumanova bölgesinde

Madde, seferber edilen askerin talimlerinin eksik olduğunu, ordu içi disiplinin oturmadığını, ordunun büyük kısmının düzenli nizamiye birlikleri yerine yeni toplanan redif birliklerinden oluştuğunu vurgular. Savaştan önce deneyimli askerlerin terhis edilip Anadolu'ya gönderilmesi de kurmayların, yerlerine gelen askerin gücünü ve eksiklerini tanımasını zorlaştırmıştı.

Muharebe öncesi: sınır çatışmaları

Savaş resmen başlamadan çatışmalar başlamıştı. İngilizce maddeye göre 15 Ekim'de Sırp Üçüncü Ordusu'nun Toplica grubundaki çetnikler, seferberlik tamamlanmadan kendi başlarına Osmanlı kuvvetlerine saldırdı; sınırdaki çatışmalar Osmanlı birliklerinin geri çekildiği 19 Ekim'e kadar sürdü. 22 Ekim'de Üçüncü Ordu ciddi bir direnişle karşılaşmadan Priştine'ye girdi. Bulgar 7. Rila Tümeni 18 Ekim'de Yukarı Cuma yönünde ilerledi, İkinci Ordunun diğer birlikleri 21 Ekim'de Stracin köyünü aldı. Birinci Ordu 20 Ekim'de sınırı geçti ve 22 Ekim gecesi Kumanova eteklerine ulaştı.

Aynı akşam Vardar Ordusu Piçinya Irmağı vadisinde toplanıyordu. İngilizce maddeye göre taarruz beklemeyen Sırp birlikleri topografik olarak güçlü mevzilerini tahkim etmemişti; beş Sırp piyade tümeninden yalnız ikisi, sol kanatta Tuna I ve sağ kanatta Morava I tümenleri, ön hattaydı.

23 Ekim: Sis ve yağmur altında taarruz

Türkçe madde 23 Ekim gününün sisli geçtiğini, kuvvetlerin birbirini görmekte zorlandığını yazar. Sürekli yağan yağmur karışıklığı artırıyordu. Zeki Paşa, Sırpları kanatlardan ve arkadan kuşatmakla görevlendirdiği İştip Redif Tümeni'nin cepheye ulaşmasını bekliyordu. Bu arada Sırplar top ve piyade birliklerini mevzilerine yerleştirmiş, doğudan Osmanlı hatlarına topçu ateşi açmıştı.

Sırp Birinci Ordu komutanlığı gece yarısına kadar Kumanova önünde Vardar Ordusu'nun ana kuvvetlerinin bulunduğunu düşünmüyordu; karşısındakilerin ileri müfrezeler olduğunu sanıyor, birliklere planlandığı gibi güneye ilerlemeyi emrediyordu. İngilizce maddeye göre gece yarısından sonra Tuna I Tümeni'nden güçlü bir düşman saldırısına uğradığı ve ağır kayıp verdiği raporu geldi; ama emirleri değiştirmek için artık çok geçti.

23-24 Ekim gecesi: Üsküp Redif Tümeni çözülüyor

Türkçe maddeye göre gece Osmanlı tarafı için de zor geçti. Bazı subayların yağmurdan korunmak için mevzilerini bırakıp yakındaki yerleşim yerlerine gitmesi askerleri paniğe sürükledi. Deneyimsiz Üsküp Redif Tümeni bütün gece sis ve yağmur altında çarpıştı. Tümen komutanı Kadri Paşa, askerlerin sürekli topçu ateşi altında kaldığını, cephanenin bitmek üzere olduğunu ve ikmalin beş kilometre gerideki depodan getirilmesi gerektiğini bildirerek askerini dinlendirip sabah yeniden saldırmak için izin istedi.

Asıl darbe moraldeydi. İngilizce maddeye göre Üçüncü Ordunun Priştine'yi alıp Üsküp'e yürüdüğü haberi duyulunca, aileleri için endişelenen pek çok redif askeri gece firar etti. Türkçe madde de tümenin düzeninin "tam anlamıyla çökme noktasına" geldiğini yazar.

24 Ekim: Zebrnjak düşüyor

Zeki Paşa, 24 Ekim'de zafere ulaşacağını umarak saldırıların sürmesine karar verdi; Osmanlı sağ kanadı sabaha karşı 5.30'da yeniden taarruza geçti. Ancak Sırp birlikleri de bütün gece yürüyerek cepheye yetişmiş, Osmanlı ordusunun geçici sayı üstünlüğü ortadan kalkmıştı. İngilizce maddeye göre VI. Kolordu komutanı son yedeklerini kullanarak Sırp ilerleyişini bir süre durdurdu; ancak saat 13.00 sularında yinelenen saldırıda Drina I Tümeni, Osmanlı savunmasının ana noktası olan Zebrnjak'ı aldı ve 17. Piyade Tümeni'ni çekilmeye zorladı.

Çekilme düzensizdi: VII. Kolordu ile VI. Kolordunun bir kısmı Üsküp'e, V. Kolordu ile VI. Kolordunun diğer kısmı İştip ve Köprülü yönüne çekildi. Vardar Ordusu Vardar Irmağı üzerinde bir savunma kuramadı; Üsküp'ü bırakmak zorunda kaldı ve Pirlepe'ye kadar geri çekildi. Sırp Birinci Ordusu yavaş ilerleyerek 26 Ekim'de Üsküp'e girdi.

Kuvvetler: kâğıt üstünde ve sahada

İngilizce maddenin bilgi kutusu Sırp tarafını 132.000 kişi, 148 top ve 100 makineli tüfek; Osmanlı tarafını 65.000 kişi, 164 top ve 104 makineli tüfek olarak gösterir. Top sayısında Osmanlı tarafı geride değildi; fark, birliklerin eğitimi, seferberliğin yarım kalması ve ikinci günün sabahına kadar cepheye yetişen Sırp tümenlerinin sayısındaydı.

Sonuç: Makedonya'nın kaybına giden yol

Türkçe maddeye göre bu bozgundan sonra, özellikle firarlardan doğan ağır insan gücü kaybı nedeniyle Osmanlı yönetimi Vardar Ovası'nı ve Makedonya'nın büyük kısmını, geride çok sayıda top ve savaş malzemesi bırakarak terk etmek zorunda kaldı. İngilizce madde, muharebenin önemini sonuçlarda görür: Üsküp teslim oldu, Osmanlı ordusu Manastır yönüne kaydı, Sırp ordusu ele geçirdiği toprakları sağlam biçimde tuttu.

Mustafa Kemal ve Makedonya

Kumanova'da Mustafa Kemal yoktu; Balkan Savaşı başladığında Trablusgarp'taydı ve oradan dönüşünde Gelibolu'daki Bolayır cephesinde görev aldı. Ama Kumanova'nın açtığı yol, onun hayatının ilk durakları olan Makedonya şehirlerini birer birer Osmanlı'dan kopardı: Üsküp ekimde, doğduğu Selanik kasımda, askerî idadide okuduğu Manastır yine kasımda elden çıktı. Bu kopuşun ikinci büyük durağı olan Manastır Muharebesi bu bölümde ayrı bir konuda anlatılmaktadır.