Petervaradin Muharebesi (5 Ağustos 1716): Şehit Ali Paşa'nın ölümü ve Belgrad'a giden yol

5 Ağustos 1716 sabahı, Tuna kıyısındaki Petervaradin kalesinin önünde, Osmanlı ordusu ile Savoyalı Prens Eugen komutasındaki Habsburg ordusu karşılaştı. Birkaç saat süren savaş, Osmanlı ordusunun ağır yenilgisiyle sona erdi. Sadrazam Silahdar Damat Ali Paşa, savaşın son anlarında aldığı yarayla hayatını kaybetti. Bu nedenle Osmanlı tarihinde "Şehit Ali Paşa" adıyla anılır.

Petervaradin yenilgisi, sonraki iki yıl içinde Temeşvar ve Belgrad'ın kaybına, ardından da Pasarofça Antlaşması'na giden yolu açtı. Bu yazıda savaşın arka planını, Şehit Ali Paşa'nın kişiliğini, savaşın seyrini ve sonuçlarını, Habsburg ve Osmanlı kaynaklarının birlikte okunmasıyla anlatıyoruz.

Mora'nın geri alınması ve Avusturya'nın savaşa girmesi

1699 Karlofça Antlaşması ile Osmanlı, Mora yarımadasını Venedik'e bırakmıştı. Damat Ali Paşa, 1713'te sadrazam olduğunda bu kaybı telafi etmeyi amaçladı. 1714'te Venedik'e savaş ilan edildi ve 1715'te yapılan seferde Mora kısa sürede geri alındı. Bu başarı, Ali Paşa'nın İstanbul'da büyük bir prestij kazanmasını sağladı.

Ancak Venedik, Habsburg İmparatorluğu ile 1684'ten beri süren ittifakını hatırlattı. Habsburg imparatoru VI. Karl, 1716 baharında Venedik ile bir savunma ittifakı yeniledi ve Osmanlı'dan Karlofça'nın koşullarına uyulmasını istedi. Osmanlı divanında bu talebe karşı çıkan Ali Paşa, Habsburglara karşı da savaş açılmasını savundu. Böylece Venedik'e karşı başlayan savaş, çok daha güçlü bir düşmana karşı bir savaşa dönüştü.

Savaş günü

Osmanlı ordusu temmuz ayında Belgrad'dan hareket ederek Tuna'nın sağ yakası boyunca ilerledi ve Petervaradin kalesinin önüne geldi. Petervaradin, Tuna üzerinde Habsburglara ait güçlü bir kaleydi; bugün Sırbistan'daki Novi Sad şehrinin karşısında yer alır. Osmanlı ordusu kaleyi kuşatmak için siperler kazmaya başladı.

Prens Eugen, Osmanlı ordusunun tam olarak yerleşmesini beklemeden saldırıya geçmeye karar verdi. 5 Ağustos sabahı Habsburg piyadesi ve süvarisi, Osmanlı mevzilerine saldırdı. İlk saatlerde yeniçeriler Habsburg piyadesinin bir kısmını geri püskürttü. Ancak Habsburg süvarisi Osmanlı ordusunun kanadına saldırınca savaşın dengesi değişti. Osmanlı ordusunda panik başladı ve geri çekilme bozguna dönüştü.

Damat Ali Paşa, bozgunu önlemek için bizzat öne atıldı ve askerlerini toplamaya çalıştı. Bu sırada başından ya da göğsünden vurularak ağır yaralandı. Karlofça'ya götürüldü ve orada öldü. Cesedi Belgrad'a götürülerek defnedildi. Osmanlı ordusu ağırlıklarını, toplarını ve çadırlarını savaş alanında bıraktı.

Yenilginin nedenleri üzerine Osmanlı tartışması

Savaştan sonra İstanbul'da yenilginin nedenleri tartışıldı. Osmanlı kroniklerinin bir kısmı, Ali Paşa'nın savaş meclisinde deneyimli komutanların uyarılarını dinlemediğini, ordunun kuşatma için uygun olmayan bir yere yerleştirildiğini yazar. Bazı yazarlar ise ordunun Mora seferinden yorgun döndüğünü ve hazırlık için yeterli zaman bulunmadığını vurgular.

Bu tartışmalar, 18. yüzyılın başında Osmanlı yöneticilerinin Avrupa ordularındaki değişimleri fark etmeye başladığını da gösterir. Habsburg ordusu, disiplinli piyade düzeni, düzenli eğitim ve güçlü bir lojistik sistemiyle savaşıyordu. Bu farkın bilincine varılması, ilerleyen on yıllarda askerî reform düşüncesinin olgunlaşmasına katkıda bulundu. Petervaradin, bu bakımdan Osmanlı'da askerî yenileşme tartışmasının erken duraklarından biri sayılabilir.

Ganimetler: Viyana'daki Osmanlı çadırları

Savaştan sonra Habsburg askerleri, Osmanlı karargâhında bıraktıkları çadırları, sancakları, silahları ve eşyaları ele geçirdi. Bu ganimetlerin bir kısmı Viyana'ya götürüldü. Sadrazamın çadırı olduğu söylenen bir çadır, uzun süre Habsburg hanedanının koleksiyonlarında saklandı. Bu tür eserler bugün Viyana, Dresden ve Krakow gibi şehirlerdeki müzelerde Osmanlı askerî kültürünün en zengin koleksiyonları arasında yer alır.

Eugen'in zaferi Avrupa'da büyük bir sevinçle karşılandı. Papa XI. Clemens, savaşı kazanan prense özel olarak kutsanmış bir kılıç ve şapka gönderdi. Zafer, resimlerle, gravürlerle ve madalyalarla kutlandı. Georg Philipp Rugendas'ın tablosu da bu kutlama sanatının örneklerinden biridir.

Temeşvar ve Belgrad'ın kaybı

Petervaradin'in ardından Eugen hızla ilerledi. Ekim 1716'da Banat bölgesinin merkezi olan Temeşvar teslim oldu. Böylece 1552'den beri Osmanlı yönetimindeki bu şehir de kaybedildi. Ertesi yıl, 16 Ağustos 1717'de Eugen, Belgrad önlerinde Osmanlı yardım ordusunu yendi ve şehri ele geçirdi.

Bu kayıplar, Osmanlı'yı barış istemek zorunda bıraktı. 21 Temmuz 1718'de Pasarofça'da imzalanan antlaşma ile Belgrad, Banat ve Sırbistan'ın kuzeyi Habsburglara bırakıldı. Ancak Ali Paşa'nın 1715'te Venedik'ten geri aldığı Mora Osmanlı'da kaldı.

Bir sadrazamın zaferi ve yenilgisi arasında iki yıl

Petervaradin, Osmanlı tarihinde bir dönemin kapanışını işaret eden yenilgilerden biridir. Bir yıl önce Mora'yı geri alarak büyük bir zafer kazanan Damat Ali Paşa, bu başarının verdiği güvenle Habsburglara karşı da savaşı göze aldı. Ancak Habsburg ordusu, 1683'ten beri süren savaşlarda büyük bir deneyim kazanmış ve Prens Eugen gibi döneminin en yetenekli komutanlarından birine sahipti.

Savaşın sonuçları ağır oldu. Temeşvar ve Belgrad, iki yıl içinde kaybedildi. Pasarofça Antlaşması, Karlofça'dan sonra Osmanlı'nın Avrupa'daki ikinci büyük toprak kaybını belgeledi. Ancak bu yenilginin ardından gelen barış dönemi, Nevşehirli Damat İbrahim Paşa'nın Avrupa'ya açılan politikasını da başlattı. Petervaradin, bir anlamda Lale Devri'nin askerî arka planıdır.

Şehit Ali Paşa'nın mirası ise yalnızca bu yenilgiyle sınırlı değildir. Onun kurduğu kütüphanenin koleksiyonu bugün hâlâ araştırmacılara hizmet veriyor. Bir sadrazamın hem kitap koleksiyoncusu hem de savaş meydanında ölen bir asker olması, 18. yüzyıl Osmanlı yöneticilerinin çok yönlülüğünü gösterir. Petervaradin'deki yenilgi ise Osmanlı'ya, Avrupa'daki askerî dengelerin artık değiştiğini en açık biçimde hatırlattı. Bu ders, Pasarofça'dan sonraki barış yıllarında yavaş yavaş da olsa İstanbul'da karşılık bulmaya başlayacaktı.