Yanlış bilinen: "Çanakkale'de 250 bin şehit verdik" — kayıp ile ölü arasındaki fark, Erickson'un arşiv rakamları ve 56 b

Yaygın iddia

Anma törenlerinde, ders kitaplarında ve sosyal medyada sıkça duyulan bir cümle vardır: "Çanakkale'de 250 bin şehit verdik." Rakam bazen 253 bine, bazen 300 bine çıkar. Bu konu, rakamın nereden geldiğini ve kaynaklarda neyi ifade ettiğini inceler. Kaynaklar Türkçe Vikipedi'nin Çanakkale Savaşı maddesi ile İngilizce Wikipedia'nın Gallipoli campaign ve 57th Infantry Regiment (Ottoman Empire) maddeleridir.

"Kayıp" ne demek?

Askerî istatistikte "kayıp" (İngilizce casualty) yalnızca ölüleri değil; yaralananları, hastalanıp cepheden çekilenleri, esir düşenleri ve kaybolanları da kapsar. İngilizce Gallipoli campaign maddesi, sekiz aylık çarpışmanın ardından Ocak 1916'da kara harekâtından vazgeçildiğini ve her iki tarafta da "yaklaşık 250.000 kayıp" olduğunu yazar. Yani 250 bin, kaynaklarda Osmanlı tarafının ölü, yaralı, hasta, esir ve kayıp toplamına karşılık gelen bir rakamdır; ölü sayısı değildir.

Kaynaklardaki rakamlar

İngilizce Gallipoli campaign maddesi kayıp rakamlarının kaynaktan kaynağa değiştiğini belirtir ve şu tahminleri sıralar:

• Edward J. Erickson (2001): Seferde 100.000'den fazla kişi öldü; bunların 56.000-68.000'i Osmanlı, yaklaşık 53.000'i İngiliz ve Fransız askeriydi. Erickson, Osmanlı arşivlerine dayanarak Osmanlı kayıplarını şöyle verir: her türlü nedenle ölen 56.643 kişi, yaralanan veya sakatlanan 97.007 asker ve kaybolan ya da esir düşen 11.178 kişi.
• İngiliz resmî savaş tarihi (hastalar dahil): 205.000 İngiliz, 47.000 Fransız ve 251.000 Osmanlı kaybı; madde bazı Türk kaynaklarının 350.000 kayıptan söz ettiğini de ekler.
• Tim Travers (2001): Muharebe içi ve dışı 2.160 subay ve 287.000 er kaybı; bunun içinde 87.000 ölü olabileceği.
• Liman von Sanders: 66.000'i ölü olmak üzere 218.000 kayıp; 42.000 yaralının göreve döndüğü.
• Tarihçi Meyer: Gelibolu çarpışmalarında en az 87.000 Osmanlı askerinin öldüğü, ancak bu sayının yaygın olarak düşük bulunduğu.
• Yeni Zelanda'nın yarı resmî tarihi (1919, Fred Waite): 86.692'si ölü olmak üzere 251.000 Osmanlı muharebe kaybı.

Hastalık: görünmeyen düşman

İngilizce maddeye göre Gelibolu'da hastalık kayıplarının muharebe kayıplarına oranı Batı Cephesi'ndekinden belirgin biçimde yüksekti. Hastalık nedeniyle cepheden çekilenlerin yaklaşık yüzde 2,84'ü öldü; bu oran Fransa ve Flandre'da yüzde 0,91'di. İngiliz askerlerinin hastaneye kaldırılmasının en büyük nedeni dizanteriydi: 29.728 asker dizanteriye yakalandı, 10.383 asker de ishal oldu. Ayrıca 6.602 donma vakası ve 6.556 romatizmal ateş vakası hastaneye yattı. Aspinall-Oglander'e göre hasta olarak cepheden çekilen Osmanlı askerlerinin sayısı 64.440'tı. Bu rakamlar, "kayıp" toplamının neden ölü sayısından çok daha büyük olduğunu gösterir.

Muharebe bazında örnekler

Türkçe Çanakkale Savaşı maddesi tek tek muharebelerin bilançosunu da verir. Üçüncü Kirte Muharebesi'nde Britanya kayıpları 4.500, Fransız kayıpları 2.000 olarak verilir. Birinci Kerevizdere Muharebesi'nde Fransız kayıpları 3.200, Osmanlı kayıpları 6.000 kişidir. Haziran sonu ile Temmuz başındaki iki günlük çarpışmalarda ise müttefik kayıpları 5.800, Osmanlı kayıpları 9.700 olarak geçer. Bu sayıların her biri de ölü değil, ölü ve yaralıların toplamıdır.

57. Alay örneği

İngilizce Gallipoli campaign maddesi, Mustafa Kemal'in 25 Nisan 1915'te 57. Piyade Alayı'na "Ben size taarruz emretmiyorum, ölmeyi emrediyorum" emrini verdiğini ve alayın her askerinin ya öldüğünü ya da yaralandığını yazar. Türkçe madde emri Ruşen Eşref Ünaydın ile yapılan görüşmeye dayanarak aynı sözlerle aktarır. Bu cümle de bazen "57. Alay'ın tamamı şehit oldu" diye aktarılır; kaynak ise ölenler ile yaralananları birlikte saymaktadır. Alayın hikâyesi forumda ayrı bir konuda anlatıldı.

Karşı taraf

İngilizce maddeye göre Les Carlyon (2001), 8.709'u Avustralyalı olmak üzere 43.000 İngiliz ve İmparatorluk askerinin öldüğünü ya da kaybolduğunu yazar. Ross McGibbon'a göre 2.721 Yeni Zelandalı öldü; bu, yarımadaya ilk çıkanların yaklaşık dörtte biridir. Diğer tahminler 2.701 (Pugsley) ve 2.779'dur (Stowers). Fransız kayıpları yaklaşık 47.000'dir; bunların 27.169'u ölü, yaralı veya kayıp, kalan yaklaşık 20.000'i hastadır. Madde ayrıca 8-9 Ocak 1916'daki son tahliyede 30.000 kayıp beklenmesine rağmen 35.268 askerin, 3.689 at ve katırın ve 127 topun kayıpsız denebilecek biçimde çekildiğini yazar.

Sonuç

"250 bin" rakamı kaynaklarda vardır, ancak toplam kayıp olarak vardır. Osmanlı ölüleri için verilen tahminler 56 bin ile 87 bin arasında yoğunlaşır ve tartışmalıdır. Bu, Çanakkale'nin bedelini küçültmez: on binlerce ölü ve yüz binin üzerinde yaralı ve hasta, sekiz ayda verilmiş ağır bir bedeldir.