Tıphâne-i Âmire ve Mekteb-i Tıbbiye: 14 Mart 1827'den Haydarpaşa'ya Osmanlı'da modern tıp eğitimi

Tıphâne-i Âmire, Osmanlı İmparatorluğu'nda modern tıp eğitimi veren ilk okuldur. 14 Mart 1827'de Padişah II. Mahmud tarafından İstanbul'da açılan bu okul, Türkiye'deki tıp fakültelerinin kökeni olarak kabul edilir. Bugün Türkiye'de her yıl 14 Mart'ın "Tıp Bayramı" olarak kutlanmasının nedeni de bu okulun açılış tarihidir.

Tıphâne-i Âmire, zamanla Mekteb-i Tıbbiye-i Şâhâne adını aldı ve Galatasaray'a taşındı. 20. yüzyılın başında ise Haydarpaşa'daki büyük binasına yerleşti. Bu yazıda Osmanlı'da modern tıp eğitiminin doğuşunu, okulun gelişimini, öğretim dilini, siyasi rolünü ve Haydarpaşa binasını anlatıyoruz.

Eski tıp geleneği

Osmanlı'da modern tıp okulunun açılmasından önce de tıp eğitimi veriliyordu. Bu eğitim, darüşşifa adı verilen hastanelerde ve medreselerde yapılırdı. Süleymaniye Külliyesi'nde bir tıp medresesi bulunuyordu. Bu kurumlarda, İbn-i Sina gibi İslam dünyasının ünlü hekimlerinin eserleri okutulurdu. Saraydaki hekimlerin başına ise "hekimbaşı" denirdi.

Ancak 19. yüzyılın başında Avrupa'da tıp, büyük bir dönüşüm geçiriyordu. Anatomi, fizyoloji ve kimya gibi alanlardaki gelişmeler, tıbbın yeni bir bilim olarak şekillenmesini sağladı. Osmanlı'nın eski tıp geleneği, bu gelişmelerin gerisinde kaldı. Özellikle orduda yeterli sayıda eğitimli hekim bulunmaması, büyük bir sorundu.

Okulun açılışı

II. Mahmud, 1826'da Yeniçeri Ocağı'nı kaldırdıktan sonra yeni bir ordu kurdu. Bu ordunun ihtiyaç duyduğu hekimleri yetiştirmek için bir tıp okulu açılmasına karar verdi. Hekimbaşı Mustafa Behçet Efendi'nin önerisiyle, 14 Mart 1827'de İstanbul'un Şehzadebaşı semtindeki bir konakta Tıphâne-i Âmire açıldı.

Okulun ilk yıllarında öğrenci sayısı azdı. Ders programında tıbbın yanı sıra Arapça, Fransızca ve genel bilgiler de vardı. 1832'de cerrah yetiştirmek amacıyla ayrı bir okul olan Cerrahhâne-i Âmire açıldı. Bu iki okul, daha sonra birleştirildi.

Galatasaray dönemi

1838'de Tıphâne ve Cerrahhâne birleştirilerek Galatasaray'daki binaya taşındı. Okul, bu dönemde "Mekteb-i Tıbbiye-i Şâhâne" adını aldı. II. Mahmud, 1839'da okulu ziyaret etti ve öğrencilere bir konuşma yaptı. Bu konuşmada padişah, öğrencilerin Fransızca öğrenmesinin önemini vurguladı; çünkü dönemin modern tıp kitaplarının çoğu Fransızca yazılmıştı.

Galatasaray döneminde okula Avrupalı hocalar getirildi. Bunlardan biri, Avusturyalı hekim Charles Ambroise Bernard'dı. Bernard, okulun eğitim programını düzenledi ve Avrupa tıbbını Osmanlı'ya tanıttı. Okulda kadavra üzerinde anatomi dersleri verilmeye başlandı. Bu, Osmanlı'da önemli bir yenilikti.

Tıbbiye ve siyaset

Mekteb-i Tıbbiye, yalnızca bir tıp okulu değil, aynı zamanda siyasi fikirlerin geliştiği bir merkezdi. Avrupa'dan gelen yeni fikirler, Fransızca okuyan öğrenciler arasında hızla yayıldı. II. Abdülhamid döneminde Tıbbiye öğrencileri, muhalif fikirlerin en önemli savunucuları arasında yer aldı.

1889'da Tıbbiye öğrencileri olan İbrahim Temo, Abdullah Cevdet, İshak Sükûti ve Mehmed Reşid, gizli bir cemiyet kurdular. "İttihad-ı Osmanî" adını taşıyan bu cemiyet, daha sonra İttihat ve Terakki Cemiyeti'ne dönüştü. Bu cemiyet, 1908'de II. Meşrutiyet'in ilanında ve sonraki yıllarda Osmanlı siyasetinde belirleyici bir rol oynadı.

Haydarpaşa binası

20. yüzyılın başında Tıbbiye için yeni ve büyük bir bina inşa edildi. Haydarpaşa'da yapılan bu bina, mimarlar Alexandre Vallaury ve Raimondo D'Aronco tarafından tasarlandı. Bina, 1903'te kullanıma açıldı. Osmanlı'nın en büyük eğitim binalarından biri olan bu yapı, iki kuleli cephesiyle Haydarpaşa'nın simgelerinden biri oldu.

1909'da askerî ve sivil tıp okulları birleştirilerek tek bir okul hâline getirildi. Bu okul, Darülfünun'un bir parçası oldu. Cumhuriyet döneminde, 1933 üniversite reformuyla tıp fakültesi Haydarpaşa'dan ayrıldı. Bina, bugün Marmara Üniversitesi'nin Haydarpaşa Kampüsü olarak kullanılıyor.

Gülhane Seririyatı

Tıbbiye'nin gelişiminde bir başka önemli adım, 1898'de açılan Gülhane Seririyatı'dır. Bu kurum, tıp okulunu bitiren genç hekimlerin uygulamalı eğitim gördüğü bir hastane ve okuldu. Gülhane'nin kuruluşunda Alman hekimler Robert Rieder ve Georg Deycke görev aldı. Rieder, Gülhane'de cerrahi bölümünü yönetti ve Osmanlı hekimlerine modern cerrahi yöntemlerini öğretti. Gülhane, kısa sürede imparatorluğun en iyi donanımlı hastanelerinden biri oldu. Bu kurum, bugün de askerî tıbbın önemli merkezlerinden biri olarak anılır ve Alman tıp geleneğinin Osmanlı'ya taşındığı ilk büyük örneklerden biri sayılır.

Avrupalı hekimlerin gözünden

Osmanlı'daki tıp eğitimi, Avrupalı hekimlerin de dikkatini çekti. Bernard gibi Osmanlı'da çalışan Avrupalı hekimler, okulun gelişimini Avrupa tıp dergilerinde anlattı. Bu yazılar, Osmanlı'nın modern tıbbı benimseme sürecini Avrupa'ya tanıttı. Kırım Savaşı sırasında İstanbul'a gelen İngiliz ve Fransız hekimler de Osmanlı hastanelerini ve tıp eğitimini gözlemledi.

Hekim yetiştiren, fikir doğuran okul

Tıphâne-i Âmire'nin açılışı, Osmanlı'da modern bilimin kurumsallaşmasının en önemli adımlarından biridir. Bir orduya hekim yetiştirmek amacıyla açılan bu okul, zamanla bir imparatorluğun sağlık sistemini dönüştürdü. Bugünkü Türk tıbbının kökleri, bu okula dayanır.

Ancak Tıbbiye'nin önemi yalnızca tıpla sınırlı değildir. Fransızca okuyan öğrenciler, Avrupa'daki yeni fikirlerle tanıştı ve bu fikirleri Osmanlı'ya taşıdı. İttihad-ı Osmanî'nin bu okulda kurulması, Tıbbiye'nin Osmanlı'nın son dönem siyasetindeki rolünü gösterir. Bir tıp okulunun bir siyasi hareketin doğduğu yer olması, eğitimin öngörülemeyen sonuçlarına işaret eder.

Bugün Haydarpaşa'daki iki kuleli bina, bu uzun tarihin tanığı olarak ayakta duruyor. Her yıl 14 Mart'ta kutlanan Tıp Bayramı, 1827'deki küçük okulun ve 1919'daki öğrencilerin hatırasını yaşatıyor. Bir konakta başlayan eğitim, bugün ülkenin dört bir yanındaki tıp fakültelerine uzanan bir geleneğe dönüştü. Bu dönüşüm, bir kurumun ne kadar uzun bir gölge bırakabileceğini gösteriyor. Tıbbiye'nin hikâyesi, ders kitaplarının dilinden öğrencilerin siyasi tercihlerine kadar, modernleşmenin bütün çelişkilerini tek bir binada toplar. Bu yüzden onu yalnızca bir okul olarak değil, bir dönemin laboratuvarı olarak da okumak mümkündür.