Hammer-Purgstall: Osmanlı tarihini on ciltte yazan Avusturyalı şarkiyatçı (1827)

1827'de Avusturyalı şarkiyatçı Joseph von Hammer-Purgstall, Peşte'de on ciltlik büyük bir eserin ilk cildini yayımladı: "Osmanlı Devleti Tarihi" (Geschichte des Osmanischen Reiches). Hammer, bu eserde Osmanlı'nın kuruluşundan 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması'na kadar olan tarihini, Osmanlı kroniklerine, arşiv belgelerine ve Avrupa kaynaklarına dayanarak anlattı. Eser, 1835'te tamamlandı ve uzun yıllar boyunca Avrupa'da Osmanlı tarihi üzerine yazılmış en kapsamlı eser olarak kaldı. Eser, Türkçeye de çevrildi. Bu yazıda, Hammer'ın hayatını ve Osmanlı tarihine katkısını anlatıyoruz.

Bir tercüman olarak başlangıç

Joseph von Hammer, 1774'te Avusturya'nın Graz şehrinde doğdu. Gençliğinde Viyana'daki Doğu Dilleri Akademisi'nde eğitim aldı ve Türkçe, Arapça ve Farsça öğrendi. 1799'da Avusturya'nın İstanbul elçiliğinde tercüman olarak çalışmaya başladı. İstanbul'da yaşadığı yıllarda Osmanlı yazma eserlerini topladı ve Osmanlı kültürünü yakından tanıdı.

Hammer, daha sonra Mısır'da da bulundu ve 1807'de Viyana'ya döndü. Viyana'da devlet hizmetinde tercüman ve danışman olarak çalıştı. 1835'te Purgstall ailesinin mirasını aldı ve adı Hammer-Purgstall olarak anılmaya başladı.

Hafız ve Goethe

Hammer'ın Avrupa kültürüne en büyük katkılarından biri, İranlı şair Hafız'ın divanını Almancaya çevirmesiydi. Bu çeviri, 1812–1813'te yayımlandı. Alman şair Goethe, Hammer'ın çevirisini okudu ve bundan etkilenerek "Batı-Doğu Divanı" (West-östlicher Divan) adlı şiir kitabını yazdı. Bu kitap, 1819'da yayımlandı ve Alman edebiyatında Doğu'ya duyulan ilginin en önemli örneklerinden biri oldu.

Osmanlı Devleti Tarihi

Hammer'ın "Osmanlı Devleti Tarihi", on ciltten oluşur ve 1827–1835 arasında yayımlandı. Hammer bu eserde, Âşıkpaşazâde, Neşrî, Hoca Sadeddin, Peçevî, Kâtib Çelebi ve Naîmâ gibi Osmanlı tarihçilerinin eserlerini, Venedik ve Avusturya arşivlerindeki belgeleri ve Avrupalı gezginlerin anlatımlarını kullandı. Eserin son ciltlerinde, Osmanlı'nın devlet teşkilatını, antlaşmalarını ve önemli belgelerini ayrıntılı olarak ele aldı.

Eser, kısa sürede Fransızcaya çevrildi ve Avrupa'nın her yerinde okundu. Türkçeye ilk çevirisi, Mehmed Atâ Bey tarafından yapıldı ve 20. yüzyılın başında yayımlandı. Eser, bugün de Osmanlı tarihi araştırmalarında başvurulan önemli bir kaynak olarak kullanılır.

Hammer'ın çalışma yöntemi de dikkat çekicidir. İstanbul'da bulunduğu yıllarda ve sonrasında, kendi parasıyla yüzlerce Osmanlı yazması satın aldı. Bu yazmaların bir kısmı, o dönemde Avrupa'da hiç bilinmeyen kroniklerdi. Hammer, bu kronikleri karşılaştırarak olayların tarihlerini ve ayrıntılarını tespit etmeye çalıştı. Eserinin dipnotlarında hangi kroniği kullandığını belirtmesi, sonraki tarihçilerin onun izinden giderek kaynaklara ulaşmasını kolaylaştırdı. Bu açıdan Hammer'ın eseri, yalnızca bir anlatı değil, aynı zamanda Osmanlı kaynaklarına açılan bir kapı oldu.

Hammer'ın İstanbul yılları

Hammer'ın İstanbul'da geçirdiği yıllar, onun Osmanlı'yı tanımasında belirleyici oldu. Genç tercüman, elçilikteki işlerinin yanında şehrin kitapçılarını ve sahaflarını dolaşıyor, Osmanlı yazmalarını inceliyor ve satın alıyordu. Bu dönemde Osmanlı devlet adamlarıyla ve âlimlerle tanıştı; Osmanlı Türkçesini konuşma ve yazma becerisini geliştirdi. İstanbul'daki gözlemleri, daha sonra yazdığı "Konstantinopolis ve Boğaziçi" adlı eserde de yer aldı. Bu eserde Hammer, İstanbul'un camilerini, çeşmelerini, saraylarını ve semtlerini ayrıntılı biçimde anlattı.

Hammer, Osmanlı devlet teşkilatını anlatan ayrı bir eser de yazdı. "Osmanlı Devleti'nin Anayasası ve Yönetimi" adlı bu çalışmada, Osmanlı kanunnamelerini ve devlet kurumlarını Avrupa okuyucusuna tanıttı. Bu eser, Osmanlı'nın yönetim yapısını kendi kanunlarından yola çıkarak anlatan ilk Avrupa çalışmalarından biriydi.

Hammer, hayatı boyunca sayısız makale ve çeviri yayımladı. Viyana'da, Doğu üzerine yazılar yayımlayan "Doğu'nun Hazineleri" (Fundgruben des Orients) adlı bir dergi çıkardı. Bu dergi, Avrupa'daki şarkiyat araştırmalarının ilk düzenli yayınlarından biri oldu ve farklı ülkelerden araştırmacıları bir araya getirdi.

Hammer ve Türk okuru

Hammer'ın Osmanlı tarihi, Türkiye'de de uzun süre ilgiyle okundu. Mehmed Atâ Bey'in çevirisi, Osmanlı aydınlarının Avrupa'da kendi tarihleri hakkında yazılanları tanımasına imkân verdi. Çeviride, Hammer'ın kullandığı Osmanlı kaynaklarının karşılaştırılması ve bazı yorumlarının tartışılması da yer aldı. 20. yüzyılın ikinci yarısında eser, yeni baskılarla tekrar yayımlandı ve Türk okuruna yeniden sunuldu.

Türk tarihçileri, Hammer'ın eserini değerlendirirken onun Osmanlı kroniklerine gösterdiği özeni takdir eder; bununla birlikte bazı yorumlarının dönemin Avrupa bakış açısını yansıttığını da vurgular. Bu eleştirel okuma, eserin bugün de araştırmacılar tarafından dikkatle ve diğer kaynaklarla karşılaştırılarak kullanılmasını sağlar. Hammer'ın kronolojik düzeni ve ayrıntılı dipnotları ise araştırmacılar için hâlâ yol gösterici niteliktedir.

Bir ömrün eseri

Joseph von Hammer-Purgstall, hayatını Osmanlı'yı ve Doğu kültürünü Avrupa'ya tanıtmaya adadı. On ciltlik Osmanlı tarihi, dört ciltlik Osmanlı şiir tarihi ve Hafız çevirisi, onun Avrupa kültürüne bıraktığı büyük miraslar.

Bizce Hammer'ın eseri, Osmanlı'yı Osmanlı'nın kendi kaynaklarından anlamaya çalışan ilk büyük Avrupa çalışmalarından biri olarak değerli. Hammer, Osmanlı tarihçilerinin eserlerini dikkatle okudu ve onları Avrupa okuyucusuna aktardı. Eserinin bazı yorumları bugün aşılmış olsa da, kullandığı kaynakların zenginliği ve eserin kapsamı, onu Osmanlı tarihi araştırmalarında hâlâ önemli kılıyor.