Rauf Yekta Bey: Türk musikisi biliminin kurucusu ve Yenikapı Mevlevihanesi'nin son baş neyzeni

Bir musikinin bilimini kurmak

Yüzyıllar boyunca usta-çırak ilişkisiyle, kulaktan kulağa aktarılan bir musiki geleneğini yazıya, nota ve kurama dökmek; perdelerini ölçmek, eserlerini toplamak ve tarihini yazmak. Rauf Yekta Bey, hayatını bu işe adadı. Bugün Türk musikisinde kullanılan perde sisteminin ilk kuramsal çalışmaları, onun eseridir.

Rauf Yekta, müzikolog, bestekâr ve neyzen olarak Türk musikisinin en önemli isimlerinden biridir. 1917'de Darülelhan'ın kurucuları arasında yer aldı; 1926'dan ölümüne kadar İstanbul Konservatuvarı'nda Türk musikisi eserlerini derleyen heyetin başkanlığını yürüttü. Bu yazıda, Cumhuriyet döneminde geleneksel musikinin kayda geçirilmesine öncülük eden bu bilginin hayatını anlatıyoruz.

Yetim bir çocuk, bir kâtip

Asıl adı Mehmed Rauf olan Rauf Yekta, 26 Mart 1871'de İstanbul'un Aksaray semtinde doğdu. Babası Harbiye Nezareti'nde kâtip olan Ahmed Arif Bey, annesi İkbal Hanım'dı; aile, Reisülküttabzadeler olarak bilinen bir sülaleden geliyordu. Küçük yaşta annesini ve babasını kaybetti; bakımını İstanbul'un tanınmış ailelerinden Altunizadeler üstlendi.

Simkeşhane İbtidaisi'ni ve Mahmudiye Rüştiyesi'ni bitirdikten sonra Divan-ı Hümayun Kalemi'nde kâtip yardımcısı olarak çalışmaya başladı. Fransızca öğrenmek için Lisan Mektebi'ne girdi ve dört yıl sonra mezun oldu. Bir süre Halep vilayetinde görev yaptı. Hat dersleri aldı ve icazet aldı; hat hocası Nasuhi Efendi ona "yekta", yani eşsiz unvanını verdi. Özel derslerle Arapçasını ve Farsçasını geliştirdi. Divan-ı Hümayun'daki görevini 1922'de emekli olana kadar sürdürdü.

Zekai Dede'nin öğrencisi

Musiki eğitimine 1885'te, dönemin büyük bestekârı Zekai Dede'nin yanında başladı ve yedi yıl onun öğrencisi oldu. Beylerbeyi Camii başmüezzini Osman Efendi'den dinî eserler ve na'tlar öğrendi. Batı notasını Zekaizade Hafız Ahmed'den ve Bolahenk Nuri Bey'den öğrendi.

Musiki kuramı eğitimini 1889'da Galata Mevlevihanesi şeyhi Ataullah Dede'den, Yenikapı Mevlevihanesi şeyhi Mehmed Celaleddin Dede'den ve Bahariye Mevlevihanesi şeyhlerinden Hüseyin Fahreddin Dede'den aldı. Akustik konusunda matematikçi Salih Zeki Bey'den yararlandı; Celaleddin Dede'den tambur öğrendi.

Mevlevihanelerin neyzeni

1886'da Mevlevî tarikatına girdi. Uzun yıllar mevlevihanelerde neyzenlik yaptı. 1922'de Hilmi Dede'nin ölümünün ardından Yenikapı Mevlevihanesi'nin baş neyzeni oldu ve 1925'te tekke, zaviye ve türbelerin kapatılmasına kadar bu görevde kaldı. Böylece Yenikapı Mevlevihanesi'nin son baş neyzeni olarak anıldı.

400 makale ve kalem kavgaları

Musiki yazarlığına 6 Nisan 1898'de İkdam gazetesinde yayımlanan "Osmanlı Musikisi Hakkında Birkaç Söz" adlı makalesiyle başladı. Hayatı boyunca musikinin farklı konularında 400'e yakın makale yazdı ve müzik dünyasında bir otorite olarak kabul edildi. Ahmed Midhat Efendi, Zati Arca, Nuri Şeyda Bey ve Mahmut Ragıp Gazimihal gibi isimlerle girdiği kalem kavgaları, dönemin ciddi tartışmaları arasında yer aldı.

10. yüzyıldan beri İslam dünyasında ve 15. yüzyıldan sonra klasik Türk musikisi üzerine yazılmış eserleri ve Batı musikisi literatürünü inceledi. Fransızca bildiği için Avrupa'daki müzikoloji çalışmalarını yakından izledi. Türkçe yazdığı "La Musique Turque" adlı eserini kendisi Fransızcaya çevirdi; bu eser, Türk musikisinin kuramsal ve uygulamalı konularını Avrupa okuruna tanıttı.

Darülelhan ve Konservatuvar

1913'te bilimsel terimleri belirlemekle görevli Istılahat-ı İlmiye Encümeni'nin üyesi oldu. 1917'de kurulan Darülelhan'ın, yani İstanbul'un ilk resmî musiki okulunun kurucuları arasında yer aldı. Okulun alaturka bölümü kapatılana kadar Türk ve Şark musikisi dersleri verdi. Medresetü'l-Eimme ve'l-Hutaba'da da ders verdi.

1926'dan 1935'teki ölümüne kadar İstanbul Konservatuvarı'nın Tarihî Türk Musikisi Eserlerini Tasnif ve Tespit Heyeti'nin başkanlığını yürüttü. Bu heyet, yüzyılların birikimi olan eserleri notaya alarak kayda geçirdi. "Darülelhan Külliyatı" ile "Türk Musikisi Klasiklerinden" başlığı altında yayımlanan ilahiler, Bektaşi nefesleri ve Mevlevî ayinleri, bu çalışmanın ürünleridir. Cumhuriyet döneminde tekkelerin kapanmasıyla icra ortamını kaybeden Mevlevî ayinlerinin notaya alınması, bu eserlerin kaybolmasını önledi.

Darülelhan'dan İstanbul Konservatuvarı'na

Darülelhan, 1917'de İstanbul'da kurulduğunda hem Türk musikisi hem Batı musikisi eğitimi veren ilk resmî kurumdu. Cumhuriyet döneminde İstanbul Belediyesi'ne bağlandı ve 1926'da İstanbul Konservatuvarı adını aldı. Rauf Yekta'nın başkanlığındaki tasnif heyeti de bu yeni kurumun bünyesinde çalıştı. Böylece Darülelhan'ın derslerinde başlayan derleme işi, Cumhuriyet'in konservatuvarında kurumsal bir projeye dönüştü.

Eserleri ve Kahire Kongresi

Üç ciltlik "Esatiz-i Elhan", Zekai Dede'nin, Abdülkadir Meragi'nin ve İsmail Efendi'nin biyografilerini anlatır. "Risale-i Musiki", Abdurrahman Cami'nin Farsça eserinin çevirisidir. "Türk Musikisi Nazariyatı" ve "Şark Musikisi Tarihi", Darülelhan'daki derslerine dayanır; ancak her ikisinin de yalnız bir bölümü yayımlanabildi. "Türk Notası ile Kıraat-i Musikiye Dersleri"nde ebced sistemine dayanan kendi nota sistemini anlattı.

1932'de Kahire'de toplanan Arap Musikisi Kongresi'ne Mesut Cemil ile birlikte katıldı. Kongrede sunduğu görüşler ve o günlerde bir Mısır gazetesinde yayımlanan otuz makalesi sonradan kitap hâline getirildi.
Kuzguncuk'taki Nakkaştepe Mezarlığı'na defnedildi. İlk Türk kadın ressamlarından Güzin Duran, onun yeğeniydi; Güzin Hanım, ressam Feyhaman Duran'ın eşiydi.

Kulaktan kâğıda bir geleneğin aktarılışı

Rauf Yekta Bey'in en büyük katkısı, yüzyıllar boyunca sözlü olarak aktarılan bir musiki geleneğini bilimsel bir disipline dönüştürmesidir. Mevlevihanelerde neyzenlik yapan, hat icazeti alan, Fransızcayı ve Avrupa müzikolojisini bilen bir aydın olarak, geleneğin içinden gelip ona dışarıdan bir bilim insanının gözüyle bakabildi.

Cumhuriyet'in ilk yıllarında tekkeler kapanınca Mevlevî ayinlerinin icra edildiği ortam ortadan kalktı. Rauf Yekta'nın başkanlığını yaptığı heyetin bu eserleri notaya alması, onların bugüne ulaşmasını sağladı. Bu, devrim döneminin kültür mirasını koruma çabasının önemli bir örneğidir.

Perde sistemi üzerine kuramsal çalışmaları, kendisinden sonra gelen musikişinaslar tarafından geliştirildi ve bugün konservatuvarlarda okutulan sistemin başlangıcı oldu. Rauf Yekta, eski ile yeninin, tekke ile konservatuvarın arasında köprü kuran bir bilgindi.