Trabzon Konferansı'ndan Batum Antlaşması'na (Mart-Haziran 1918): Rauf Bey'in heyeti, Mâverâ-yı Kafkas ve üç Kafkas devle

Brest-Litovsk Antlaşması Kars, Ardahan ve Batum'u kâğıt üzerinde Osmanlı Devleti'ne geri vermişti; ama Kafkasya'da kurulan yeni yönetim bu antlaşmayı tanımıyordu. Bu sorunu çözmek için önce Trabzon'da, sonra Batum'da iki barış konferansı toplandı. 4 Haziran 1918'de imzalanan Batum Antlaşması, Osmanlı Devleti'nin Ermenistan, Gürcistan ve Azerbaycan ile yaptığı ilk antlaşmalar oldu. Bu yazı Vikipedi'nin Trabzon Konferansı, Batum Antlaşması ve Elviye-i Selâse maddeleri ile İngilizce Wikipedia'nın Treaty of Batum maddesine dayanır.

Trabzon'da açılan konferans

Vikipedi'ye göre Trabzon Konferansı Mart ve Nisan 1918 arasında Osmanlı İmparatorluğu ile Transkafkasya Seymi ve hükûmeti arasında Trabzon'da yapıldı; açılış oturumu 14 Mart 1918'deydi. Osmanlı heyetine Tümamiral Hüseyin Rauf Bey, Transkafkasya heyetine Akaki Çhenkeli başkanlık ediyordu.

Kaynağa göre Kafkas Cumhuriyeti barış heyeti Akaki Çhenkeli başkanlığında 11 murahhas aza, 8 askerî aza, mali, ticari ve sınai müşavirler, tercümanlar, kâtipler ve emir subaylarıyla birlikte 43 kişiden oluşuyordu. Heyette Mehmed Emin Resulzade, Mehmed Hasan Hacınski, İbrahim Bey Haydarov ve Haydar Bey Abaşidze gibi isimler de vardı.

Brest-Litovsk'u tanımayan hükûmet

Trabzon Konferansı maddesine göre Brest-Litovsk'a göre Kafkas sınırı 1877'deki gibi olmalıydı; Rus ordusu dağılınca sancaklar boşaltılmış, Kars ve Ardahan'a Ermeniler, Batum'a Gürcüler girmişti. Mâverâ-yı Kafkas Hükûmeti bu bölgelerin Osmanlı'ya verilmesini kabul etmedi ve Brest-Litovsk Antlaşması'nı tanımadığını bildirdi.

İngilizce Treaty of Batum maddesine göre görüşmelerin sonunda Enver Paşa, Brest-Litovsk'ta doğu Anadolu illerinin Osmanlı'ya dönüşünün tanınması karşılığında Kafkasya'daki bütün emellerinden vazgeçmeyi önerdi. 5 Nisan'da Transkafkasya heyetinin başkanı Akaki Çhenkeli Brest-Litovsk'u görüşmelerin dayanağı olarak kabul etti ve yönetim organlarına telgraf çekerek bu tutumu benimsemelerini istedi. Ama Tiflis'teki hava çok farklıydı: Ermeniler Komiserliği reddetmeye zorladı ve Osmanlı ile aralarında savaş hâli bulunduğunu kabul ettiler. Çarpışmalar yeniden başladı ve Osmanlı birlikleri savaş öncesi sınırlara ulaştı.

11 Mayıs: Batum'da ikinci konferans

İngilizce maddeye göre 11 Mayıs'ta Batum'da yeni bir barış konferansı açıldı. Osmanlılar taleplerini genişletti: Tiflis'in yanı sıra Gümrü (Aleksandropol) ve Eçmiyazin'i de istediler; ayrıca Kars ve Culfa'yı Bakü'ye bağlayacak bir demiryolu yapılmasını talep ettiler. Bu ulaşım koridorunun geçeceği yeni Ermeni devleti serbest geçiş hakkı tanıyacaktı. Heyetin Ermeni ve Gürcü üyeleri görüşmeleri yavaşlattı.

Trabzon Konferansı maddesine göre 21 Mayıs'tan itibaren Osmanlı ordusu yeniden Rus Ermenistanı bölgelerine ilerledi. Çatışma Serdarabad (21-29 Mayıs), Karakilise (24-28 Mayıs) ve Baş Abaran (21-24 Mayıs) muharebelerine yol açtı.

Vikipedi'nin Batum Antlaşması maddesine göre üç Kafkas devleti Osmanlı Devleti ile görüşmelere Mâverâ-yı Kafkasya adı altında birlikte katılmıştı; ancak konferans sırasındaki gelişmeler sonucunda ayrı ayrı antlaşmalar imzalandı.

4 Haziran 1918: Antlaşma

Vikipedi'ye göre Batum Konferansı 11 Mayıs-4 Haziran 1918 arasında sürdü ve 4 Haziran'da Osmanlı Devleti ile Kasım 1917'deki Bolşevik ihtilalinden sonra Kafkasya'da kurulan devletler, yani Ermenistan, Gürcistan ve Azerbaycan arasında antlaşma imzalandı. Antlaşma 14 maddeden oluşuyordu. İngilizce maddeye göre bu, Ermenistan Birinci Cumhuriyeti ile Azerbaycan Cumhuriyeti'nin imzaladığı ilk antlaşmaydı.
İngilizce kaynağa göre antlaşma imzalandığında Osmanlı Üçüncü Ordusu Erivan'a 7 km, Eçmiyazin'e yalnız 10 km uzaklıktaki mevzilerdeydi. Antlaşmanın İttifak Devletleri tarafından incelenip onaylanması gerekiyordu; imzadan on beş gün sonra Ermenistan delegeleri İstanbul'a çağrıldı. İngilizce madde, Alman diplomat Bernstorff'un antlaşma için "Türkiye Ermenilere yalnız Sevan Gölü'nü bıraktı; yüzebilirler ama çıkıp kurulanacak yerleri yok" dediğini de aktarır.

İmzacılar

İngilizce Wikipedia'ya göre Osmanlı tarafında Adliye Nazırı Halil Menteşe ile Kafkas Cephesi'ndeki Üçüncü Ordu'nun komutanı Vehip Paşa imza attı. Ermenistan adına Ulusal Konsey Başkanı Avetis Aharonyan ve Dışişleri Bakanı Aleksandr Hatisyan; Azerbaycan adına Ulusal Konsey Başkanı Mehmed Emin Resulzade ve Dışişleri Bakanı Mehmed Hasan Hacınski; Gürcistan adına Başbakan Noe Ramişvili ve öbür delegeler imzacılar arasındaydı.

Beyanname ve sonrası

Vikipedi'nin Batum Antlaşması maddesine göre antlaşmayla Ayastefanos ve Berlin antlaşmalarıyla kaybedilen Batum ve öbür topraklar geri alındı. 15 Ağustos 1918'de Padişah VI. Mehmed bir beyanname yayımlayarak Elviye-i Selâse'nin, yani Kars, Ardahan ve Batum'un, resmen anavatana bağlandığını ilan etti. Aynı maddeye göre 15 Eylül 1918'e kadar Bakü'ye kadar bütün bölge ele geçirildi; bu ilerleyiş sitede Kafkas İslam Ordusu ve Bakü Muharebesi konusunda ayrıca anlatılmıştır.

Kazanım uzun sürmedi. Batum Antlaşması maddesine göre Osmanlı Devleti Mondros Ateşkes Antlaşması ile 1914 sınırlarına çekilmek zorunda kaldı. Elviye-i Selâse maddesine göre üç sancak sonra Gürcistan ve Ermenistan'ın denetimine girdi. 16 Mart 1921 tarihli Moskova Antlaşması ve 13 Ekim 1921 tarihli Kars Antlaşması uyarınca Batum Gürcistan'a, Kars ve Ardahan Türkiye'ye bırakıldı. Böylece 1918'deki Batum masasında çizilen sınırın yerini, TBMM hükûmetinin Kars'ta imzaladığı antlaşma aldı.