İsveç Veliaht Prensi Gustaf Adolf Türkiye'de (2-15 Ekim 1934): Ankara, Bursa, İstanbul ve İzmir

Bir kraliyet ailesinin Anadolu yolculuğu

Ekim 1934'te İsveç Veliaht Prensi Gustaf Adolf, eşi Veliaht Prensesi Louise ve kızı Prenses Ingrid Türkiye'ye geldi. İki hafta süren ziyaret, Cumhuriyet'in on birinci yılında bir Avrupa hanedanının Ankara'ya yaptığı en kapsamlı resmî ziyaretlerden biri oldu. Misafirler İstanbul'dan Ankara'ya Cumhurbaşkanı'nın salon vagonuyla götürüldü, Atatürk tarafından kabul edildi, Bursa'yı gezdi ve İzmir üzerinden Halep'e geçti. Aynı ay İsveç, Ankara'da elçiliğini açtı.

Ziyaret, Türkiye ile İsveç arasındaki iki yüzyılı aşkın ilişkinin Cumhuriyet dönemindeki yeni sayfasıydı.

Demirbaş Şarl'dan Cumhuriyet'e

Türk-İsveç ilişkilerinin en çok bilinen hatırası on sekizinci yüzyılın başına uzanır. Büyük Kuzey Savaşı'nda iki ülke Rus Çarlığı'na karşı aynı safta yer almıştı. İsveç Kralı XII. Karl, 1709'da Poltava'da Ruslara yenildikten sonra Osmanlı topraklarına sığındı ve yıllarca Bender'de kaldı. Kralın masrafları Osmanlı devlet bütçesinden karşılandı. Bu yüzden Türkiye'de "Demirbaş Şarl" adıyla anılır.

İki ülke arasında düzenli diplomatik ilişkiler 1730'larda kuruldu. İsveç, 1757'den bu yana İstanbul'da aynı yerde bulunmaktadır. Cumhuriyet'in ilanından ve başkentin Ankara'ya taşınmasından sonra yabancı devletler birer birer Ankara'da elçilik açmaya başladı. İsveç'in Ankara elçiliği de Ekim 1934'te, kraliyet ziyaretiyle aynı ay açıldı.

Misafirler kimdi?

Veliaht Prens Gustaf Adolf, 1882'de doğmuştu ve İsveç Kralı V. Gustaf'ın büyük oğluydu. 1950'de babasının ölümüyle VI. Gustaf Adolf adıyla tahta çıktı ve 1973'e kadar hüküm sürdü. Arkeolojiye olan derin ilgisiyle tanınırdı. Akdeniz ve Doğu'daki kazılarla yakından ilgilenmiş, İsveç'in bu alandaki araştırmalarını desteklemişti. 1927-1931 yılları arasında Kıbrıs'ta çalışan İsveç Kıbrıs Seferi adlı büyük arkeolojik araştırmanın himayesini üstlenmişti. Bu çalışma, adanın Tunç Çağı'ndan Roma dönemine uzanan geçmişini aydınlatan önemli kazılar yapmış, buluntuları Stockholm'deki müzelere kazandırmıştı. Doğu Akdeniz'in eski uygarlıklarına duyduğu bu merak, Anadolu yolculuğunun arka planında da hissedilir. Anadolu, Hititlerden Bizans'a uzanan katmanlarıyla bir arkeoloji meraklısı için eşsiz bir coğrafyaydı ve 1930'larda Türkiye'de Alacahöyük gibi yeni kazılar başlamak üzereydi.

Veliaht Prensesi Louise, İngiliz Mountbatten ailesinin bir üyesiydi ve 1923'te Gustaf Adolf'la evlenmişti. Prenses Ingrid ise Gustaf Adolf'un ilk evliliğinden olan kızıydı. 1910'da doğan Ingrid, Türkiye ziyaretinden kısa süre sonra, 1935'te Danimarka Veliaht Prensi Frederik ile evlendi ve ileride Danimarka Kraliçesi oldu.

Salon vagonuyla Ankara'ya

Kraliyet ailesi 2 Ekim 1934'te İstanbul'a geldi. Onları Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal'in salon vagonu bekliyordu. Bu jest, misafirlere gösterilen önemin açık bir işaretiydi. Yolculuk Ankara'ya kadar sürdü.

Başkentteki program 3-5 Ekim arasında gerçekleşti. Misafirler Atatürk, Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras, hükûmet üyeleri ve devlet erkânı tarafından kabul edildi. O günlerin Ankara'sı, on bir yıl içinde bozkırın ortasındaki küçük bir kasabadan yeni bakanlık binaları, geniş caddeleri ve parklarıyla bir başkente dönüşmekteydi. Bu dönüşüm, Ankara'yı ziyaret eden yabancı heyetlerin en çok dikkatini çeken konulardan biriydi.

Bursa ve İstanbul

5 Ekim'de kraliyet ailesi iki günlük bir Bursa gezisine çıktı. Osmanlı Devleti'nin ilk başkenti, camileri, türbeleri ve kaplıcalarıyla tarih meraklısı misafirlere zengin bir program sunuyordu.

Ardından İstanbul'a dönen aile, dört gününü şehirde resmî sıfat taşımadan, adeta sıradan gezginler gibi geçirdi. Bu süre içinde İsveç elçiliğinde çeşitli kabuller düzenlendi. İstanbul'daki İsveç sarayı, İstanbul'un diplomatik hayatının en eski merkezlerinden biri olarak bu kabullere ev sahipliği yaptı.

Vasaland ile İzmir'e, trenle Halep'e

10 Ekim'de kraliyet ailesi, İsveç'in Doğu Akdeniz'e sefer düzenleyen Svenska Orient Linien şirketinin motorlu gemisi Vasaland ile İstanbul'dan ayrıldı. Gemi 12 Ekim'de İzmir'e vardı. Üç gün sonra, 15 Ekim'de misafirler yine Cumhurbaşkanı'nın kendi treniyle İzmir'den yola çıktı. Tren onları Anadolu'yu boydan boya geçerek güneye taşıdı ve 17 Ekim'de Halep'e ulaştılar. Böylece misafirler hem Anadolu'nun batısını hem de güneye uzanan demiryolu hattını görmüş oldu.

İsveç ziyaretinin anlamı

1934 ziyareti, Cumhuriyet'in dış politikasında Avrupa'nın tarafsız ve uzak ülkeleriyle kurulan ilişkilerin bir örneğidir. İsveç, Türkiye ile çatışan büyük devletlerden biri değildi. Tam tersine, iki ülkenin ortak tarihinde XII. Karl'ın Bender yıllarından kalan dostane bir hatıra vardı. Bu hatıra, iki yüzyıl sonra Ankara'da bir kraliyet ailesinin ağırlanmasıyla yeniden canlandı.

Ziyaretin zamanlaması da dikkat çekicidir. İsveç'in Ankara'da elçilik açmasıyla aynı aya denk gelen ziyaret, yeni başkentin uluslararası alanda kabulünün bir göstergesiydi. Uzun yıllar İstanbul'da kalmakta direnen yabancı temsilcilikler, 1930'ların ortasından itibaren birer birer Ankara'ya taşındı.

Atatürk'ün misafirlere kendi salon vagonunu ve trenini tahsis etmesi, Türkiye'nin kendisini ziyaret eden yabancı hanedanlara karşı gösterdiği özenli konukseverliği yansıtır. Arkeoloji meraklısı bir veliaht prensin Anadolu'yu Ankara'dan Bursa'ya, İzmir'den Halep'e uzanan geniş bir güzergâhta görmesi, yeni Türkiye'nin kendini dünyaya tanıtma çabasının parçasıydı. Prenses Ingrid'in birkaç ay sonra Danimarka veliaht prensiyle evlenmesi, bu yolculuğu İskandinav kraliyet tarihinin de bir hatırası hâline getirdi.