Legatum Warnerianum: Levinus Warner'ın İstanbul'da topladığı bin el yazması Leiden'e nasıl gitti?

Levinus Warner, 1645'ten ölümüne, 1665'e kadar İstanbul'da yaşayan Alman doğumlu bir Hollandalı şarkiyatçı ve diplomattı. İstanbul'da geçirdiği yirmi yıl boyunca Arapça, Farsça ve Türkçe yaklaşık bin el yazması topladı. Ölümünden sonra bu koleksiyon, vasiyeti üzerine Leiden Üniversitesi'ne gönderildi ve Legatum Warnerianum (Warner Vakfı) adıyla anılmaya başlandı. Bugün Leiden Üniversitesi Kütüphanesi'nin Doğu koleksiyonlarının çekirdeğini oluşturan bu el yazmaları, Osmanlı kültür tarihinin Avrupa'daki en önemli hazinelerinden biridir. Bu yazıda, Warner'ın hayatını ve koleksiyonunun hikâyesini anlatıyoruz.

Leiden'den İstanbul'a

Levinus Warner, 1619'da Almanya'nın Lippe bölgesinde doğdu. 1638'de Leiden Üniversitesi'ne gitti ve ünlü şarkiyatçı Jacobus Golius'un öğrencisi oldu. Golius, Arapça ve Doğu dilleri alanında Avrupa'nın önde gelen bilginlerinden biriydi ve kendisi de Doğu'da yıllarca kalarak el yazması toplamıştı. Golius, Warner'ı İstanbul'a gidip el yazması toplamaya teşvik etti.

Warner, 1645'te İstanbul'a ulaştı. İlk yıllarında Doğu dillerini öğrenmeye ve el yazması toplamaya odaklandı. İstanbul'un sahaflarını, kitapçılarını ve özel kütüphanelerini dolaştı. Osmanlı bilginleriyle ve kâtiplerle tanıştı, onlardan el yazmaları satın aldı ya da kopyalarını yaptırdı. 1655'ten itibaren Hollanda Cumhuriyeti'nin İstanbul'daki temsilcisi (resident) olarak görev yaptı.

Bir koleksiyonun oluşumu

Warner'ın koleksiyonu, son derece geniş bir alanı kapsar: Arapça, Farsça ve Türkçe edebiyat, tarih, coğrafya, hukuk, tıp, astronomi, matematik, felsefe ve dinî ilimler. Koleksiyonda Osmanlı tarih yazımının önemli eserlerinin erken nüshaları, Osmanlı şairlerinin divanları, sözlükler ve dilbilgisi kitapları bulunur. Ayrıca Hristiyan Arapça metinler ve Yahudi el yazmaları da koleksiyonda yer alır.

Warner, el yazmalarını toplarken Osmanlı entelektüel çevreleriyle yakın ilişki kurdu. Ünlü Osmanlı bilgini Kâtip Çelebi ile aynı dönemde İstanbul'da yaşadı; Kâtip Çelebi'nin bazı eserlerinin erken nüshaları Warner koleksiyonuna girdi. Warner'ın kendi notları, hangi el yazmasını kimden ve ne kadara aldığını gösterir; bu notlar, 17. yüzyıl İstanbul kitap piyasasına dair değerli bilgiler sunar.

Warner'ın kendi çalışmaları

Warner, yalnızca bir koleksiyoncu değil, aynı zamanda bir bilgindi. Türkçe ve Farsça atasözleri üzerine çalıştı ve bir Farsça atasözleri derlemesini Latince çevirisiyle yayımladı. Osmanlı hukuku ve İslam düşüncesi üzerine notlar aldı. Ayrıca, önceki yazıda anlatılan Ali Ufkî'ye Kitab-ı Mukaddes'in Türkçe çevirisini yaptırdı. Bu çeviri, Warner'ın ölümünden sonra koleksiyonla birlikte Leiden'e gönderildi.

Warner, İstanbul'da Hollanda'nın ticari ve siyasi çıkarlarını da temsil etti. Hollandalı tüccarların haklarını korumak, kapitülasyon şartlarının uygulanmasını takip etmek ve Osmanlı yönetimiyle ilişkileri yürütmek onun görevleri arasındaydı. Warner'ın Hollanda'ya gönderdiği raporlar, Lahey'deki Hollanda Ulusal Arşivi'nde (Nationaal Archief) korunur ve 17. yüzyıl ortası Osmanlı siyasetine dair önemli bilgiler içerir.

Vasiyet ve Leiden'e yolculuk

Warner, 1665'te İstanbul'da öldü. Vasiyetinde, topladığı tüm el yazmalarını Leiden Üniversitesi'ne bıraktı. Koleksiyon, büyük bir dikkatle paketlendi ve deniz yoluyla Hollanda'ya gönderildi. 1668–1669 civarında Leiden'e ulaştı. Üniversite, koleksiyonu "Legatum Warnerianum" adıyla kataloglayarak korumaya aldı.

Koleksiyonun Leiden'e ulaşması, üniversitenin Avrupa'da Doğu çalışmalarının merkezlerinden biri olma konumunu pekiştirdi. Sonraki yüzyıllarda Leiden'de yetişen şarkiyatçılar, Warner koleksiyonundaki el yazmalarını inceleyerek Arapça, Farsça ve Türkçe metinlerin baskılarını hazırladı. Bugün koleksiyonun büyük kısmı sayısallaştırılmış ve araştırmacıların erişimine açılmıştır.

Koleksiyonun bugünkü önemi

Legatum Warnerianum, Leiden Üniversitesi Kütüphanesi'nin Doğu koleksiyonlarında "Cod. Or." (Codices Orientales) numaralarıyla kayıtlıdır. Koleksiyonda yaklaşık bin el yazması bulunur. Bunların arasında, başka hiçbir yerde nüshası bulunmayan eserler, tarihli ve imzalı erken kopyalar ve önemli bilginlerin kendi el yazısıyla yazılmış metinler vardır.

Koleksiyon, Osmanlı kültür tarihinin pek çok alanında araştırmacılara kaynak sağlar: 17. yüzyıl İstanbul'unun okuma alışkanlıkları, kitap ticareti, bilim ve edebiyat çevreleri, dil kullanımı. Leiden Üniversitesi, Warner'ın ölümünün 350. yılında, 2015'te koleksiyonu tanıtan bir sergi ve yayın hazırladı.

Koleksiyonun bugünkü kullanımı

Legatum Warnerianum, bugün Leiden Üniversitesi Kütüphanesi'nin özel koleksiyonlarının bir parçasıdır ve dünyanın dört bir yanından araştırmacılara açıktır. Koleksiyondaki el yazmalarının önemli bir kısmı sayısallaştırılmış ve çevrimiçi olarak erişilebilir hale getirilmiştir. Jan Just Witkam'ın hazırladığı ayrıntılı katalog, her el yazmasının içeriğini, tarihini ve kökenini kaydeder. Koleksiyonda, Osmanlı divan şiirinin, tarih yazımının ve bilim tarihinin nadir nüshaları bulunur; bazı eserlerin bilinen tek nüshası buradadır. Türk araştırmacılar da bu koleksiyondan yararlanarak Osmanlı edebiyatı ve tarihine ilişkin yeni çalışmalar yayımlamaktadır. Warner'ın koleksiyonu, 17. yüzyılda İstanbul'daki kitap piyasasının zenginliğinin de bir tanığıdır.

İstanbul'un kitapları Leiden'de

Levinus Warner, İstanbul'un 17. yüzyıldaki zengin kitap dünyasından topladığı el yazmalarıyla, Avrupa'nın en önemli Doğu koleksiyonlarından birini oluşturdu. Bu koleksiyon, Osmanlı başkentinin bir bilgi ve kitap merkezi olduğunu gösterir.

Bize göre Legatum Warnerianum, Osmanlı kültürünün Avrupa'da nasıl tanındığının ve korunduğunun somut bir örneğidir. Türk araştırmacılar için Leiden, İstanbul'daki kütüphaneleri tamamlayan bir kaynak merkezi niteliğindedir. Koleksiyonun sayısallaştırılması, bu mirasın bugün herkese açık olmasını sağlıyor; bu da Osmanlı kültür tarihini yeniden okumak için büyük bir fırsattır.