Marsigli'nin Stato Militare'si (1732): Osmanlı ordusunu içeriden anlatan bir İtalyan kont

Luigi Ferdinando Marsigli, Bolonyalı bir asker, diplomat ve bilim insanıydı. Hayatının farklı dönemlerinde Osmanlı İstanbul'unda bir Venedik heyetinin misafiri, 1683'te Osmanlı ordusunun esiri, Karlofça sonrasında ise sınır çizen bir Habsburg komiseri oldu. Ölümünden iki yıl sonra, 1732'de Lahey ve Amsterdam'da yayımlanan "Stato militare dell'Imperio Ottomanno" (Osmanlı İmparatorluğu'nun Askerî Durumu) adlı eseri, Osmanlı ordusunu kuruluşundan teşkilatına, silahlarından sefer düzenine kadar anlatan en kapsamlı Avrupa çalışmalarından biridir. Marsigli'nin el yazmaları ve topladığı Osmanlı belgeleri bugün Bologna Üniversitesi Kütüphanesi'nde korunuyor. Bu yazıda, Marsigli'nin Osmanlı ile iç içe geçen hayatını ve eserini anlatıyoruz.

İstanbul'da genç bir gözlemci

Marsigli, 1658'de Bologna'da soylu bir ailede doğdu. Gençliğinde matematik, doğa bilimleri ve anatomi okudu. 1679'da, henüz yirmi bir yaşındayken, İstanbul'a giden Venedik balyosu Pietro Civrani'nin heyetine katıldı. İstanbul'da yaklaşık on bir ay kaldı. Bu sürede Boğaziçi'nin akıntılarını inceledi; Karadeniz ile Akdeniz arasındaki alt ve üst akıntıları ölçtü. Bu ölçümler, 1681'de Roma'da yayımlanan "Osservazioni intorno al Bosforo Tracio" adlı eseri doğurdu ve Marsigli'yi oşinografinin öncüleri arasına yerleştirdi.

İstanbul'daki ilk ziyaretinde Marsigli, Osmanlı ordusu ve devlet yapısı hakkında da bilgi toplamaya başladı. Osmanlı devlet adamlarıyla, tercümanlarla ve İtalyan tüccarlarla görüştü. Osmanlı kanunnamelerinin ve bütçe kayıtlarının kopyalarını edinmeye çalıştı. Bu dönemde topladığı bilgiler, yıllar sonra yazacağı büyük eserin ilk tohumlarıydı.

Esir düşen bir subay

İstanbul'dan döndükten sonra Marsigli, Habsburg ordusuna katıldı. 1683'te Osmanlı ordusu Viyana'ya yürürken, Marsigli Rába nehri çevresinde Osmanlı ve Tatar kuvvetlerine esir düştü. Bir süre Osmanlı ordusunun ardından sürüklendi ve Viyana kuşatmasını Osmanlı karargâhından izledi. Esaret döneminde Ahmed Paşa adlı bir Osmanlı subayının ve ardından Bosnalı iki kardeşin hizmetinde çalıştı; kahve pişirdi, ordu içindeki gündelik hayatı yakından gördü.

Marsigli, 1684'te fidye ödenerek serbest bırakıldı. Bu deneyim, onun Osmanlı ordusuna bakışını derinden etkiledi. Esaret yıllarında gördüklerini, sonradan eserinde ayrıntılı biçimde kullandı: ordunun yürüyüş düzeni, karargâhın yerleşimi, askerlerin yiyecekleri, çadırları ve silahları. Bir Avrupalının Osmanlı ordusunu bu kadar içeriden görmesi, son derece nadirdi.

Eserin yapısı

"Stato militare" iki bölümden oluşur. Birinci bölüm, Osmanlı Devleti'nin kökenlerini, devlet yapısını, maliyesini ve askerî teşkilatın tarihini anlatır. Marsigli, Osmanlı ordusunun iki ana kolunu ayırt eder: kapıkulu askerleri (yeniçeriler, cebeciler, topçular ve kapıkulu süvarileri) ile eyalet askerleri (tımarlı sipahiler ve diğer yerel kuvvetler). Her birinin sayısını, maaşını, örgütlenmesini ve görevlerini ayrıntılı biçimde verir.

İkinci bölüm, ordunun savaştaki işleyişini anlatır: sefer hazırlıkları, ordu ağırlıklarının taşınması, kuşatma teknikleri, sahra düzeni ve muharebe taktikleri. Marsigli, Osmanlı ordusunun güçlü ve zayıf yanlarını, Habsburg ordusuyla karşılaştırarak değerlendirir. Eserde yüzlerce gravür bulunur: askerlerin kıyafetleri, silahlar, sancaklar, çadırlar, top dökümü, ordugâh planları ve muharebe dizilişleri.

Osmanlı kaynaklarından beslenen bir eser

Marsigli, eserini yalnızca kendi gözlemlerine dayandırmadı. Osmanlı kaynaklarını da kullandı. İstanbul'da edindiği kanunname kopyaları, yeniçeri maaş defterlerine dair bilgiler ve Osmanlı devlet adamlarından aldığı açıklamalar, eserin önemli bir kısmını oluşturur. Marsigli'nin Osmanlı belgelerini bu kadar yoğun kullanması, eseri dönemin diğer Avrupa çalışmalarından ayırır.

Marsigli'nin Bologna'daki koleksiyonunda Türkçe el yazmaları, Osmanlı haritaları, fermanlar ve ordu kayıtları bulunur. Bu belgelerin bazıları, Osmanlı arşivlerinde bile nadir görülen türdendir. Araştırmacılar, Marsigli koleksiyonunu 17. yüzyıl sonu Osmanlı ordusu ve maliyesi üzerine önemli bir kaynak olarak kullanır.

Bologna'da bir bilim enstitüsü

Marsigli, askerlik kariyeri 1703'te Breisach kalesinin teslimi nedeniyle haksız biçimde sona erince bilime yöneldi. 1711'de Bologna'da "Istituto delle Scienze" (Bilimler Enstitüsü) kurdu ve topladığı tüm koleksiyonları bu enstitüye bağışladı. Koleksiyonda doğa tarihi örnekleri, bilimsel aletler, haritalar, kitaplar ve Osmanlı belgeleri vardı. Enstitü, Bologna'daki Palazzo Poggi'de faaliyet gösterdi; bugün bu bina Bologna Üniversitesi'nin bir parçasıdır.

Marsigli ayrıca Tuna nehri üzerine altı ciltlik büyük bir eser hazırladı: "Danubius Pannonico-Mysicus" (1726). Bu eser, Tuna havzasının coğrafyasını, doğa tarihini, antik kalıntılarını ve madenlerini anlatır. Osmanlı-Habsburg sınır bölgesinin 18. yüzyıl başındaki durumuna dair önemli bilgiler içerir.

Esirden tarihçiye

Luigi Ferdinando Marsigli, Osmanlı Devleti'ni hem bir misafir, hem bir esir, hem de bir müzakereci olarak tanıdı. Bu farklı konumlar, ona Osmanlı ordusunu ve devletini çok yönlü bir bakışla anlatma imkânı verdi. "Stato militare", bu deneyimlerin ve topladığı belgelerin ürünüdür.

Bize göre Marsigli'nin eseri, Osmanlı askerî tarihinin vazgeçilmez kaynaklarından biridir; ancak yorumları dikkatle okunmalıdır. Rakamları ve tasvirleri değerlidir, değerlendirmeleri ise bir Habsburg subayının gözünden yapılmıştır. Bologna'daki koleksiyon, Osmanlı tarihinin İtalya'da saklanan beklenmedik ve zengin bir arşividir; Türk araştırmacıların bu arşive daha çok yönelmesi, Osmanlı ordusunun 17. yüzyıl sonundaki durumunu daha iyi anlamamızı sağlayacaktır.