18 Mart deniz zaferini Mustafa Kemal mi kazandı? Çanakkale'nin iki ayrı aşaması

Bir zafer, iki ayrı savaş

Çanakkale Savaşı, Türk tarihinin en önemli savunma savaşlarından biridir ve Mustafa Kemal'in adı bu savaşla özdeşleşmiştir. Bu özdeşlik zaman zaman bir karışıklığa yol açar: 18 Mart 1915'te kazanılan deniz zaferinin de Mustafa Kemal tarafından kazanıldığı düşünülür. Oysa Çanakkale Savaşı iki ayrı aşamadan oluşur. Birincisi, İtilaf donanmasının Boğaz'ı zorla geçmeye çalıştığı ve 18 Mart 1915'te başarısızlıkla sonuçlanan deniz harekâtıdır. İkincisi, 25 Nisan 1915'te başlayan ve Ocak 1916'ya kadar süren kara savaşlarıdır. Mustafa Kemal'in adı bu ikinci aşamayla, özellikle Arıburnu, Conkbayırı ve Anafartalar ile anılır.

18 Mart deniz zaferinde Mustafa Kemal'in bir görevi yoktu. O tarihte, Tekirdağ'da kurulan ve ardından Maydos (bugünkü Eceabat) bölgesine gönderilen 19. Tümen'in komutanıydı. Tümen, olası bir kara çıkarmasına karşı Gelibolu Yarımadası'nda yedek olarak bekletiliyordu.

Boğaz'ı zorlama harekâtı

İngiltere ve Fransa, 1915 başında Boğaz'ı donanma gücüyle geçerek İstanbul'a ulaşmayı, Osmanlı Devleti'ni savaş dışı bırakmayı ve Rusya ile bağlantı kurmayı planladı. Şubat ve Mart 1915'te Boğaz girişindeki tabyalar bombalandı. Büyük saldırı 18 Mart 1915'te gerçekleşti. İtilaf donanmasının en güçlü zırhlıları Boğaz'a girerek tabyaları susturmaya çalıştı.

Boğaz savunmasından sorumlu komutan, Çanakkale Müstahkem Mevki Komutanı Cevat Paşa'ydı. Savunma, tabyalardaki toplar, seyyar bataryalar ve mayın hatlarından oluşuyordu. Boğaz'daki topçu birliklerinin ve mayın hatlarının birlikte çalışması, donanmanın ilerlemesini engelledi.

Nusret ve Erenköy koyu

18 Mart zaferinin en çok anılan unsurlarından biri Nusret mayın gemisidir. Nusret, 8 Mart 1915 gecesi Erenköy koyuna, Boğaz'a paralel olarak 26 mayın döktü. Bu mayınlar, İtilaf gemilerinin manevra yaptığı ve daha önce taranmadığı bir alana bırakılmıştı. 18 Mart'taki saldırı sırasında Fransız zırhlısı Bouvet bu mayın hattına çarparak birkaç dakika içinde battı. Ardından İngiliz zırhlıları Irresistible ve Ocean mayınlara çarparak kullanılmaz hâle geldi ve battı. Başka gemiler de ağır hasar aldı.

Bu kayıplar üzerine İtilaf donanması Boğaz'dan çekildi. İngiliz ve Fransız komutanlar, Boğaz'ın yalnızca donanmayla geçilemeyeceği sonucuna vardı ve kara harekâtına karar verdi. 18 Mart, bugün Çanakkale Deniz Zaferi ve Şehitleri Anma Günü olarak anılır.

18 Mart'ın sonuçları

18 Mart'ın önemi, yalnızca birkaç zırhlının batırılmasından ibaret değildir. Boğaz'ın donanmayla geçilememesi, İtilaf devletlerinin savaş planını kökten değiştirdi. İstanbul'a hızla ulaşıp Osmanlı Devleti'ni savaş dışı bırakma ve Karadeniz üzerinden Rusya'ya yardım ulaştırma hesabı boşa çıktı. Rusya'ya silah ve mühimmat ulaştırılamaması, ilerleyen yıllarda Rus cephesindeki zorlukları artıran etkenlerden biri olarak değerlendirilir. İngiltere'de ise Çanakkale'deki başarısızlık siyasi sonuçlar doğurdu; harekâtın en güçlü savunucularından biri olan Bahriye Nazırı Winston Churchill görevinden ayrılmak zorunda kaldı.

Osmanlı tarafında 18 Mart, Balkan Savaşları'nın yenilgilerinden sonra moral veren ilk büyük başarıydı. Topçuların, mayıncıların ve tabya askerlerinin gösterdiği direnç, halkın gözünde Çanakkale'yi bir direniş simgesine dönüştürdü. Ancak deniz zaferinin ardından İtilaf kuvvetleri yarımadaya asker çıkarmaya hazırlandı ve asıl kanlı aşama bundan sonra başladı. Kara savaşları yaklaşık dokuz ay sürdü ve iki taraf için de çok ağır kayıplara yol açtı.

Mustafa Kemal'in Çanakkale'si

Mustafa Kemal'in Çanakkale'deki ünü, 25 Nisan 1915 sabahı başlayan kara çıkarmasıyla doğdu. O sabah Anzak kuvvetleri Arıburnu'na çıktığında, 19. Tümen'in komutanı olarak Mustafa Kemal, emir beklemeden 57. Alay'ı Conkbayırı yönüne sürdü ve çıkarmanın yarımadanın sırtlarına yayılmasını durdurdu. Ağustos 1915'te Anafartalar Grubu Komutanı olarak Conkbayırı ve Anafartalar muharebelerini yönetti. Bu başarılar, onu Osmanlı ordusunun en tanınan komutanlarından biri yaptı ve ileride Kurtuluş Savaşı'nın önderliğine uzanan yolu açtı.

Bu yüzden Çanakkale'yi anlatırken iki aşamayı birbirinden ayırmak gerekir. Deniz zaferi, Cevat Paşa'nın komutasındaki Boğaz savunmasının; kara savaşları ise Liman von Sanders komutasındaki 5. Ordu'nun ve onun içinde Mustafa Kemal gibi komutanların eseridir.

İddianın izi: kim, nerede, nasıl söyledi?

"Çanakkale geçilmez" sözü X'te özellikle 18 Mart yıldönümlerinde ve Çanakkale'ye dair tartışmalarda sık sık kullanılıyor. 18 Ekim 2026'da bir kullanıcı, Çanakkale'yi anan bir paylaşımda bu sözü kullandı. 8 Ekim 2026'da başka bir kullanıcı da Çanakkale'ye dair bir tartışmada "Çanakkale geçilmez" sözünü öne çıkardı. Çanakkale anmalarında söz ile Mustafa Kemal'in adı çoğu zaman yan yana gelir ve bu da deniz zaferinin onunla ilişkilendirilmesine zemin hazırlar.

"Çanakkale geçilmez" sözü, Boğaz'ın donanmayla geçilemediği 18 Mart'ın ruhunu anlatan, sonradan halk arasında yaygınlaşmış bir sloganıdır; Mustafa Kemal'e ait belgelenmiş bir söz olarak kayda geçmemiştir. Mustafa Kemal'in Çanakkale ile anılan belgelenmiş sözleri, 25 Nisan sabahı 57. Alay'a verdiği emir gibi, kara savaşlarına aittir.

Kahramanları doğru yere koymak

18 Mart zaferini Mustafa Kemal'e mal etmek, ilk bakışta ona duyulan saygının bir ifadesi gibi görünebilir. Ancak bu yanlış, iki sonuç doğurur. Birincisi, Cevat Paşa, Nusret'in mürettebatı, mayın uzmanları ve tabyalardaki topçular gibi deniz zaferinin gerçek kahramanlarını gölgede bırakır. İkincisi, Mustafa Kemal'in Çanakkale'deki asıl başarısının, yani Arıburnu'nda, Conkbayırı'nda ve Anafartalar'da yaptığı komutanlığın özgün değerini bulanıklaştırır.

Çanakkale Savaşı, farklı rütbelerden ve farklı birliklerden binlerce insanın ortak eseridir. Her birinin hakkını vermek, tarihi zenginleştirir. Mustafa Kemal'in büyüklüğü, ona başkalarının başarısını yüklemeye ihtiyaç duymaz; 25 Nisan sabahı verdiği kararlar ve Ağustos'taki Anafartalar muharebeleri, onun askerî dehasını göstermeye yeter. 18 Mart ise kendi kahramanlarıyla birlikte, ayrı bir gün olarak anılmayı hak eder.