Afyonkarahisar Büyük Utku (Zafer) Anıtı (24 Mart 1936): Krippel'in iki çıplak figürü

Bir kentin simgesi olan zafer anıtı

Afyonkarahisar'ın kent merkezinde, kalenin eteğinde duran tunç heykel grubu Türkçe kaynaklarda "Büyük Utku Anıtı", halk arasında ise çoğunlukla "Zafer Anıtı" adıyla anılır. "Utku" sözcüğü zafer anlamına gelir; anıtın adı da kentin Yunan işgalinden kurtarılışını ve 26 Ağustos 1922'de bu çevrede başlayan Büyük Taarruz'u anmak üzere seçilmiştir. Bu konu, anıtı Türkçe Vikipedi'nin Büyük Utku Anıtı ve Heinrich Krippel maddeleri, Almanca Wikipedia'nın Heinrich Krippel maddesi ve Türkçe Zafer Bayramı maddesi üzerinden anlatır. Kaynakların verdiği bilgiler, anıtın yapımı, figürlerin anlamı, kaide kabartmaları ve Atatürk'ün anıtı görmesi başlıkları altında toplanmıştır.

Anıtın tarihçesi: 1934-1936

Türkçe Büyük Utku Anıtı maddesine göre anıt, Avusturyalı heykeltıraş Heinrich Krippel tarafından 1934-1936 yılları arasında yapıldı ve 24 Mart 1936 günü dönemin Başbakanı İsmet İnönü tarafından açıldı. Krippel maddesi de aynı açılış tarihini verir ve anıtı "1922 Başkumandanlık Savaşı anısına" yapılmış eserler arasında sayar. Açılışı Atatürk'ün değil İsmet İnönü'nün yapması, anıtın Büyük Taarruz'daki Batı Cephesi komutanıyla da bağını hatırlatan bir ayrıntıdır; ancak kaynaklar açılış törenine dair başka bir ayrıntı vermez.

Anıtın yeri de anlamlıdır. Büyük Taarruz, Zafer Bayramı maddesinin aktardığına göre 26 Ağustos'u 27 Ağustos'a bağlayan gece Afyon cephesinde başlamış, 30 Ağustos'ta Dumlupınar'da kesin sonuca ulaşmıştı. Afyonkarahisar böylece taarruzun hem çıkış noktası hem de işgalden kurtulan ilk büyük kentlerinden biri oldu. Büyük Utku maddesi, anıtın önden bakıldığında arkasında görünen Afyonkarahisar Kalesi ile birlikte kentin en önemli simgesi olduğunu yazar.

Krippel'in Türkiye'deki anıtları arasında Afyon

Krippel, Cumhuriyet'in ilk on beş yılında kamusal alana dikilen Atatürk heykellerinin en üretken sanatçılarındandır. Türkçe madde eserlerini şu sırayla verir: Bornova Sarı Köşk Atatürk Büstü (18 Haziran 1926), Sarayburnu Atatürk Anıtı (3 Ekim 1926), Konya Atatürk Anıtı (29 Ekim 1926), Ankara Zafer Anıtı (24 Kasım 1927), Samsun Onur Anıtı (15 Ocak 1931 olarak verilmiştir), Afyonkarahisar Büyük Utku Anıtı (24 Mart 1936) ve Ankara Sümerbank binasındaki oturan Atatürk heykeli (1938). Bu sıralamada Afyon anıtı, Krippel'in açık alandaki son büyük anıtıdır.

Madde, Krippel'in çalışma yöntemini de anlatır: Atatürk, sanatçıyı köşkte misafir ederek hazırlayacağı heykeller için ona poz vermiştir. Krippel ön çalışmaları ve taslakları Türkiye'de hazırlıyor, heykel kalıpları Viyana'daki atölyesinde üretiliyor ve Viyana'daki bir maden işletmesinde bronza dökülüyordu. Parçalar daha sonra Türkiye'ye getirilip yerinde birleştiriliyordu. Krippel 1938'de yeniden gelme umuduyla Viyana'ya döndü; İkinci Dünya Savaşı'nın başlaması yüzünden bir daha Türkiye'ye gelemedi ve 5 Nisan 1945'te Viyana'da bir mide ameliyatının ardından öldü.

İki figür: ayakta duran ve yerde yatan

Büyük Utku maddesinin betimlemesine göre anıtın kaidesi büyükçe, kübik bir kaya kütlesinden oluşur. Kaidenin üstünde tunçtan yapılmış iki çıplak erkek heykeli vardır. Ayakta olan figür, düşmanı ayakları altına almış Türk'ü; ayaklar altında yatan figür ise Türkiye'yi işgal eden düşmanları simgeler. Madde ikinci bir yoruma da yer verir: buna göre ayaktaki figür tam bağımsızlık için saldıran Türk gücünü, yerdeki figür ise bu güç karşısında yenilen emperyalizmi temsil eder. Krippel maddesi de anıtı "soyutlanmış iki erkek heykeli" olarak tanımlar ve aynı simgeleri sayar.

Madde, ayaktaki heykelin hem yüzündeki benzerlik hem de simgelediği rol nedeniyle Mustafa Kemal Atatürk'e benzetildiğini yazar. Bu bir benzetmedir; kaynak heykelin Atatürk'ü doğrudan tasvir ettiğini söylemez. Atatürk'ün doğrudan portresi kaidedeki kabartmadadır.

Heykelin anlatımı

Türkçe madde figürleri ayrıntılı biçimde betimler: heykeller normal insan boyutlarından daha büyüktür ve hareketleri son derece canlıdır. İşgalcileri simgeleyen, yerde yatan figürün çaresizlikle aşağı sarkmış başındaki acılı yüz ifadesi ve bitkin vücudu yenilgiyi gösterir. Ayaktaki figürün yüzünde ise büyük bir öfke vardır. Gerilmiş kasları, şişmiş boyun damarları, yukarı kalkmış kolları; biri yumruk biçiminde sıkılmış, öteki bir şeyi parçalayacakmış gibi açılmış elleriyle ayakları altındaki figüre yukarıdan bakar.

Bu anlatım, Krippel'in Ankara'daki ve Samsun'daki atlı Atatürk heykellerinden farklı bir dil kullandığını gösterir. Ankara Zafer Anıtı'nda Gazi mareşal üniformasıyla at üzerinde, kaidede ise Mehmetçik ve mermi taşıyan kadın figürleriyle tasvir edilmişti. Afyon'da ise ana grup, belirli bir kişiyi değil, zaferi ve yenilgiyi iki insan bedeni üzerinden anlatan alegorik bir sahnedir.

Kaidenin dört yüzü

Heykeli taşıyan kaidenin çevresinde tunçtan kabartmalar bulunur. Büyük Utku maddesi dört yüzü şöyle sıralar:

• Ön yüz: Atatürk'ün sol profilden bir portresi.
• Arka yüz: Türk askerinin taşıdığı sancağı işgalden kurtulan halkın öpmesi.
• Sol yüz: Atatürk, İsmet İnönü ve Fevzi Çakmak'ın harita üzerinde Başkomutanlık Meydan Muharebesi planını yaptıkları sahne.
• Sağ yüz: Türk askerinin süngü saldırısı.

Krippel maddesindeki betimleme aynıdır; yalnızca sol ve sağ yüzleri "yanlardan biri" ve "diğeri" diye anar ve harita sahnesini "Kurtuluş Savaşı'nda verilen son kararın harita üzerinde değerlendirilme anı" olarak tanımlar. Kabartmalar kesme taş kaplamalı cephelerin ortasına yerleştirilmiştir.

Dört kabartma birlikte okunduğunda bir anlatı sırası ortaya çıkar: başkomutanın portresi, kararın verildiği harita masası, cephedeki süngü hücumu ve kurtarılan halkın sancağa kavuşması. Böylece üstteki alegorik grup zaferin anlamını, alttaki kabartmalar ise zaferin nasıl kazanıldığını anlatır.

Atatürk'ün ziyareti ve sözü

Türkçe Büyük Utku maddesine göre Atatürk, 6 Kasım 1937 günü Afyonkarahisar ziyareti sırasında anıtı inceledi ve anıt hakkında "Büyük utkuyu en iyi anlatan anıt." dedi. Krippel maddesi de anıtın 6 Kasım 1937'de Atatürk tarafından ziyaret edildiğini yazar. Commons'taki "Atatürk ve Büyük Utku Anıtı" fotoğrafı da Atatürk'ü anıtın önünde gösterir. Bu ziyaret, açılışından yaklaşık bir buçuk yıl sonra, Atatürk'ün ölümünden bir yıl kadar önce gerçekleşmiştir.

Zafer Bayramı ile bağı

Zafer Bayramı maddesine göre 30 Ağustos ilk kez 1924'te Dumlupınar'da, Çal Köyü yakınlarında Cumhurbaşkanı Atatürk'ün katıldığı bir törenle "Başkumandan Zaferi" adıyla kutlanmış, 1926'dan beri Zafer Bayramı olarak kutlanmaktadır. Afyonkarahisar'daki anıt bu anma geleneğinin kentteki taş ve tunç karşılığıdır; Büyük Taarruz'un başladığı cephenin kenti, taarruzun anısını meydanın ortasına taşımıştır.