Paul Rycaut ve 'The Present State of the Ottoman Empire' (1667): Bir İngilizin Osmanlı tablosu

17. yüzyılın ikinci yarısında Avrupa'da Osmanlı Devleti'ni anlatan en etkili kitaplardan biri, İstanbul'daki İngiliz elçiliğinde katiplik yapmış genç bir İngiliz tarafından yazıldı. Paul Rycaut'nun "The Present State of the Ottoman Empire", yani "Osmanlı İmparatorluğu'nun Bugünkü Durumu" adlı eseri, Osmanlı'nın devlet yapısını, ordusunu, dinî kurumlarını ve saray hayatını sistemli bir biçimde anlatan ilk İngilizce eserlerden biriydi. Eser, 1666'da Londra'da basıldı; ancak ilk baskının büyük kısmı aynı yıl Büyük Londra Yangını'nda yandı ve eser 1667–1668'de yeniden basıldı. Kısa sürede Fransızca, Almanca, İtalyanca ve Felemenkçe çevrildi ve Avrupa'nın Osmanlı'ya bakışını bir yüzyıl boyunca şekillendirdi. Bu yazıda Rycaut'nun hayatını, eserini ve eserin bugün bize ne anlattığını ele alıyoruz.

Bir elçilik katibi

Paul Rycaut, 1629'da Londra'da, Flaman asıllı zengin bir tüccar ailesinin oğlu olarak doğdu. Cambridge'de eğitim gördü ve gençliğinde Avrupa'yı dolaştı. 1661'de İngiltere'nin İstanbul büyükelçisi olarak atanan Winchilsea Kontu Heneage Finch'in katibi olarak İstanbul'a geldi. Yaklaşık altı yıl boyunca İstanbul'da yaşadı ve elçiliğin yazışmalarını yürüttü.

Rycaut, İstanbul'daki yıllarında Osmanlı devlet yapısını yakından inceledi. Türkçe öğrendi ve Osmanlı devlet adamlarıyla, tercümanlarla ve İstanbul'daki Avrupalılarla yakın ilişkiler kurdu. Osmanlı'nın nasıl yönetildiğini, ordusunun nasıl örgütlendiğini ve sarayın nasıl işlediğini anlamaya çalıştı. Bu dönem, Osmanlı'da Köprülü Mehmed Paşa ve oğlu Fazıl Ahmed Paşa'nın sadrazamlığı dönemiydi. Köprülüler, Osmanlı'yı 17. yüzyılın ortasındaki krizden çıkarmak için kapsamlı reformlar yapıyordu.

Eserin içeriği

The Present State of the Ottoman Empire, üç kitaptan oluşur. Birinci kitap, Osmanlı'nın siyasi yapısını, padişahın yetkilerini, sarayı, devşirme sistemini ve devlet adamlarının yetiştirilmesini anlatır. İkinci kitap, Osmanlı'daki dinî kurumları, İslam'ın farklı yorumlarını ve tarikatları ele alır. Üçüncü kitap ise Osmanlı ordusunu, yeniçerileri, sipahileri ve donanmayı anlatır.

Rycaut, eserinde Osmanlı'yı Avrupalı okurlara anlaşılır kılmaya çalıştı. Osmanlı'nın güçlü ve iyi örgütlenmiş bir devlet olduğunu, ama aynı zamanda padişahın mutlak gücüne dayanan bir yönetim olduğunu vurguladı. Rycaut, Osmanlı'nın gücünün padişaha tamamen bağlı olan ve devşirme sistemiyle yetiştirilen bir yönetici sınıfına dayandığını düşünüyordu.

İzmir konsolosluğu ve sonraki eserler

1667'de Rycaut, İngiltere'nin İzmir konsolosu olarak atandı ve on bir yıl boyunca İzmir'de görev yaptı. Bu dönemde İngiliz Levant Company'nin İzmir'deki tüccarlarının işlerini yürüttü. İzmir'de de Osmanlı toplumunu ve özellikle şehrin çok dinli yapısını inceledi. 1679'da Rum Ortodoks ve Ermeni kiliselerinin durumunu anlatan bir eser yayımladı. Ayrıca İngiliz tarihçi Richard Knolles'un Osmanlı tarihini 1623'ten 1677'ye kadar sürdürdü ve bu eser de büyük ilgi gördü.

Rycaut, 1666'da İngiltere'nin en önemli bilim kurumu olan Royal Society'ye üye seçildi. Daha sonra İngiltere'nin Hamburg'daki temsilcisi olarak görev yaptı. 1700'de öldü.

Eserin Avrupa'daki etkisi

Rycaut'nun eseri, 17. ve 18. yüzyıllarda Avrupa'da Osmanlı'ya ilişkin en çok okunan kitaplardan biri oldu. Fransız düşünür Montesquieu, "Kanunların Ruhu" adlı eserinde Osmanlı'yı bir despotizm örneği olarak anlatırken Rycaut'nun eserinden yararlandı. Bu yüzden Rycaut'nun Osmanlı tasviri, Avrupa'da "Doğu despotizmi" kavramının gelişmesinde de etkili oldu. Bugün tarihçiler, bu kavramın Osmanlı'nın gerçek işleyişini yansıtmadığını ve Osmanlı yönetiminin çok daha karmaşık bir yapıya sahip olduğunu kabul ediyor.

Rycaut'nun bilgi kaynakları

Paul Rycaut, eserini yazarken İstanbul'da tanıştığı pek çok kişiden bilgi topladı. Elçilikteki görevi sırasında Osmanlı devlet adamlarıyla, saray görevlileriyle, tercümanlarla ve İstanbul'daki Avrupalı tüccarlarla görüştü. Eserinde, saray teşkilatına ve devşirme sistemine dair bilgilerin önemli bir kısmını, sarayda uzun yıllar hizmet etmiş kişilerden öğrendiğini belirtir.

Rycaut'nun döneminde İstanbul'da, Osmanlı sarayını tanıyan ve Avrupa dillerini bilen pek çok aracı bulunuyordu. Bunların başında elçiliklerin tercümanları geliyordu. Tercümanlar, hem Osmanlı Türkçesini hem de Avrupa dillerini biliyor ve iki dünya arasında köprü görevi görüyordu. Rycaut, bu tercümanların yardımıyla Osmanlı kanunnamelerine ve belgelerine de ulaştı.

Eserin ilginç bölümlerinden biri, Osmanlı'daki farklı dinî topluluklara ayrılan kısımdır. Rycaut, Müslüman toplumun yanı sıra Rum Ortodoks, Ermeni ve Yahudi toplulukları hakkında da bilgi verir. Daha sonra yazdığı bir eserde, Rum ve Ermeni kiliselerinin durumunu ayrıca ele aldı. Bu bilgiler, 17. yüzyılda Osmanlı'daki dinî çeşitliliği anlamak için Avrupa'da uzun süre başvurulan kaynaklar arasında yer aldı.

Rycaut'nun eseri, yazıldığı dönemde Londra'nın büyük yangınının etkisini de taşır. Eserin ilk baskısının nüshalarının önemli bir kısmı, 1666 Londra Yangını'nda yandı. Bu nedenle ilk baskı nadir bulunur ve eser kısa süre içinde yeniden basıldı.

Yabancı bir gözün değeri ve sınırı

Rycaut'nun eseri, Osmanlı'yı 17. yüzyılda içeriden gözlemleyen bir yabancının kaleminden çıkmış değerli bir belgedir. Rycaut, Osmanlı'yı Avrupa'ya sistemli bir biçimde anlatmaya çalıştı ve bu çabası, Avrupa'nın Osmanlı'yı tanımasında önemli bir rol oynadı. Ancak eser, aynı zamanda Avrupa'nın Osmanlı'ya ilişkin önyargılarını da taşıyor ve bu önyargıların yayılmasına katkıda bulundu.

Bizce Rycaut'nun eserini bugün okurken, onu hem bir kaynak hem de bir dönem belgesi olarak görmek gerekiyor. Kaynak olarak, Köprülüler döneminin Osmanlı'sına ilişkin pek çok değerli bilgi içeriyor. Dönem belgesi olarak ise 17. yüzyıl Avrupa'sının Osmanlı'yı nasıl gördüğünü ve anlamaya çalıştığını gösteriyor. Bu iki okuma, birlikte, Osmanlı ile Avrupa arasındaki ilişkinin karmaşıklığını anlamamıza yardımcı oluyor.