Mustafa Necati: İzmir'deki Şark İdadisi'nden Maarif Vekâletine, harf devriminin bakanı

Mustafa Necati, 20 Aralık 1925'ten 1 Ocak 1929'a kadar Maarif vekili (Millî Eğitim bakanı) olarak harf devriminin ve Millet Mektepleri'nin bakanıydı. Kuvâ-yi Milliye'de çalışmış, TBMM'nin ilk üç döneminde milletvekilliği yapmış, Cumhuriyet'in ilk hükûmetinde Mübadele, İmar ve İskân vekili, 1924'te Adliye vekili olmuştu. 1 Ocak 1929'da, Millet Mektepleri'nin açıldığı gün, Ankara'da öldü. Henüz 34 yaşındaydı ve Soyadı Kanunu'nu göremedi.

İzmir'de avukat, öğretmen, gazeteci

Türkçe Vikipedi'ye göre 1894'te İzmir'de doğdu. Baba tarafından dedeleri Horasan'dan Darende'ye göç etmişti; babası Darendeli Halit Bey iş için İzmir'e gelmiş, orada Elbistanlı Mustafa Efendi'nin kızı Naciye Hanım ile evlenmişti. İzmir İdadisi'ni bitirdi, İstanbul Hukuk Mektebi'nden 1914'te mezun oldu ve İzmir'e döndü.

Birinci Dünya Savaşı yıllarında İzmir'de avukatlık, öğretmenlik ve gazetecilik yaptı. 1915'te arkadaşı Hüseyin Vasıf Bey (Çınar) ile Özel Şark İdadisi adlı bir okul kurdu; burada müdürlük ve edebiyat öğretmenliği yaptı. Kısa süre Aydın-Kasaba demiryollarında hukuk müşavirliği yaptı. Savaştan sonra işlerine son verilen demiryolu işçilerinin haklarını savunmak ve cepheden dönen işsiz yedek subayların sorunlarını gidermek için çalıştı. İzmir Türk Ocağı'nın etkin üyesiydi ve 1914'te kurulan Altay Spor Kulübü'nün kurucuları arasında yer aldı. Türkçe maddeye göre yaklaşan işgale karşı demiryolu işçileri, yedek subaylar ve sporcu gençlerle ilişkisini kullanarak bir direniş örgütlemeye çalıştı.

Balıkesir'de yedi ay

İzmir işgal edilince İstanbul'a kaçtı. Dahiliye Nezareti'nde görev alıp Balıkesir'e atandı, ama şehre varınca görevinden istifa etti ve yedi ay boyunca Millî Mücadele için çalıştı. Türkçe maddeye göre Kuvâ-yi Milliye komutanı olarak Yunan kuvvetlerine ve Anzavur'a karşı mücadelede yer aldı; Hüseyin Vasıf ve Mehmet Esat kardeşlerle birlikte 74 sayı çıkan "İzmir'e Doğru" gazetesini yayımladı. Balıkesir İdman Yurdu'nu kurdu ve Ocak 1920'de kurulan Balıkesir barosunun yönetim kurulunda yer aldı. 29 Nisan 1920'de Saruhan (Manisa) milletvekili olarak Ankara'ya gitmek üzere şehirden ayrıldı.

Mübadele ve Adliye

II. Dönem'de İzmir milletvekili oldu. Türkçe maddeye göre altı arkadaşıyla kurduğu komisyon, mübadele, imar ve iskân işlerinden sorumlu bir bakanlık kurulmasını önerdi; kurulan Mübadele, İmar ve İskân Vekâleti'nin ilk vekili Mustafa Necati oldu ve beş ay görev yaptı. İngilizce madde bu görevi Cumhuriyet'in ilk hükûmetine yerleştirir. Türkçe maddeye göre Türk-Yunan nüfus mübadelesinde mübadillerin deniz yoluyla taşınması ihalesini İtalyanlar kazanmıştı; ihalenin iptal edilip taşımanın Türk gemileriyle yapılmasında Mustafa Necati'nin önemli rolü oldu.

6 Mart 1924'te kurulan ikinci hükûmette Adliye vekili oldu; bu dönemde şer'î mahkemeler kaldırıldı. 24 Ağustos 1924'te Türk Muallimler Birliği'nin genel başkanı seçildi ve Maarif vekili olduğunda da bu görevdeydi.

Maarif Vekâleti: 20 Aralık 1925 - 1 Ocak 1929

Dördüncü ve beşinci hükûmetlerde Maarif vekili oldu. Türkçe Vikipedi bu dönemde yapılanları şöyle sıralar:

• Maarif Teşkilatı'na dair kanun çıkarıldı; eğitim işleri valilerin denetiminden alınıp bakanlığa bağlandı. Kanundaki "Maarif hizmetinde asıl olan öğretmenliktir" hükmü öğretmenliği itibarlı bir meslek hâline getirdi.
• On bölge merkezinde öğretmen okulu yapımı başladı: ilki bugünkü Gazi Eğitim Fakültesi binasında açılan Gazi Muallim Mektebi ve Terbiye Enstitüsü, ikincisi İzmir Erkek Öğretmen Okulu, üçüncüsü Balıkesir Necatibey Muallim Mektebi.
• Uzman öğretmen yetiştirmek için Avrupa'ya öğrenci gönderildi; yeni bir ilkokul programı hazırlandı.
• Ortaöğretim parasız oldu, okul kitapları bakanlıkça bastırıldı; yabancı okullar denetim altına alındı.
• Köy öğretmeni yetiştirmek için Denizli ve Kayseri'de köy muallim mektepleri açıldı.
• Harf devrimi gerçekleştirildi; yeni harfleri öğretmek için Millet Mektepleri kuruldu ve okuma-yazma seferberliği başlatıldı.

İngilizce maddeye göre Mart 1926'da Dil Encümeni'nin kurulmasını sağlayan kanun tasarısını da TBMM'ye o sundu.

1 Ocak 1929

Türkçe Vikipedi'ye göre resmî kayıtlarda Mustafa Necati Bey, Millet Mektepleri'nin açıldığı 1 Ocak 1929'da apandisit patlaması sonucu Ankara'da öldü. İngilizce madde de ölüm nedenini apandisit olarak verir ve ertesi gün Ankara'daki Cebeci Asri Mezarlığı'na gömüldüğünü yazar. Adı bugün Balıkesir'deki Necatibey Eğitim Fakültesi'nde yaşıyor.

Mithatpaşa Caddesi'ndeki ev

İngilizce maddeye göre Mustafa Necati'nin Ankara Mithatpaşa Caddesi'ndeki üç katlı evinin 2006'da bir lokanta zincirine verilmesi gündeme geldi ve bu, güçlü itirazlara yol açtı. Uzun bir tartışmadan sonra TBMM 2008'de evin milletvekilleri için bir kültür merkezine dönüştürülmesine karar verdi. Commons'ta "Mustafa Necati Kültür Merkezi" adıyla yapım aşamasından fotoğraflar bulunuyor.