Hanedana kanunla 24 saat mi verildi? 431 sayılı kanunun on gün kuralı ve 1952-1974 dönüş izinleri

Bir rakamın kanun maddesi sanılması

3 Mart 1924'te Türkiye Büyük Millet Meclisi halifeliği kaldırdı ve Osmanlı hanedanının bütün üyelerinin yurt dışına çıkarılmasına karar verdi. Bu olay anlatılırken sık sık bir rakam tekrarlanır: hanedanın erkek üyelerine ülkeyi terk etmeleri için yalnızca yirmi dört saat tanındığı söylenir. Bazı anlatımlarda bu süre doğrudan kanunun hükmü gibi sunulur.

Kanunun metni ise başka bir şey söylüyor. 431 sayılı kanun, hanedan üyelerine ülkeyi terk etmeleri için en fazla on gün süre veriyordu. Yirmi dört saat, kanunun değil uygulamanın ortaya çıkardığı bir tabloydu. Bu yazıda kanunun maddelerini, sürgünün fiilen nasıl yaşandığını ve hanedan üyelerinin dönüşünü sağlayan sonraki düzenlemeleri anlatıyoruz.

431 sayılı kanun ne diyordu?

Kanunun tam adı, halifeliğin kaldırılması ve Osmanlı hanedanının Türkiye Cumhuriyeti topraklarından çıkarılması hakkındaydı. Birinci madde halifenin görevden alındığını ve halifelik makamının kaldırıldığını bildiriyordu. Gerekçe olarak halifeliğin anlamının zaten hükûmet ve cumhuriyet kavramı içinde yer aldığı yazılmıştı.

İkinci madde, görevden alınan halife ile Osmanlı hanedanının erkek ve kadın bütün üyelerinin ve damatların Türkiye'de oturma hakkından süresiz olarak yasaklandığını belirtiyordu. Hanedana mensup kadınlardan doğanlar da bu hükme dahildi.

Üçüncü madde süreyi düzenliyordu: Bu kişiler kanunun ilanından itibaren en geç on gün içinde Türkiye topraklarını terk etmek zorundaydı. Kanunda erkekler ve kadınlar için ayrı süre öngören bir hüküm yoktu.

Uygulamada ne oldu?

Kanunun on günlük süresi kâğıt üzerinde kaldı, çünkü hükûmet çıkışı çok daha hızlı gerçekleştirdi. Halife Abdülmecid Efendi'ye kararın bildirilmesi 3 Mart akşamı oldu. Abdülmecid Efendi ve ailesi gece Dolmabahçe Sarayı'ndan alınarak otomobillerle Çatalca'ya götürüldü. Ertesi sabah, 4 Mart'ta, Avrupa'ya giden trene bindirildiler.

Şehzadelerin ve öteki erkek üyelerin büyük bölümü 5 Mart'ta İstanbul'dan ayrıldı. Kadın üyelerin ve çocukların çıkışı ise sonraki günlere yayıldı. Yani erkeklerin çoğunun kanun kabul edildikten sonraki bir iki gün içinde gittiği doğru. Ama bu, kanunun koyduğu bir süre değil, hükûmetin uygulamayı hızlandırma kararıydı.

İddianın izi: kim, nerede, nasıl söyledi?

"Erkeklere yirmi dört saat, kadınlara on gün" kalıbı, yıldönümlerinde yayımlanan gazete yazılarında, televizyon belgesellerinde ve internet sitelerinde sık sık tekrarlanıyor. Bu anlatımlarda iki süre çoğu zaman kanun maddesiymiş gibi aynı cümlede veriliyor.

Bu kalıbın kaynağı, olayların fiilî akışı. Hükûmet erkek üyelerin, özellikle halife ve şehzadelerin, çok hızlı çıkarılmasını istedi ve bu, hatıratlara ve basına bir iki günlük bir telaş olarak yansıdı. Kadınların çıkışının birkaç güne yayılması da "kadınlara on gün" şeklinde kanundaki süreyle birleştirildi. Böylece uygulamadaki hız ile kanundaki süre tek bir hükümmüş gibi anlatılmaya başlandı. Bu konuya dair X'te yaptığımız taramada, iddiayı aynı kalıpla dile getiren güncel bir paylaşım örneğine rastlamadık.

1952: Kadınlara açılan kapı

Hanedan üyelerinin Türkiye'ye dönüş yasağı uzun yıllar sürdü. İlk değişiklik 16 Haziran 1952'de geldi. 5958 sayılı kanunla hanedanın kadın üyelerine ve onların soyundan gelenlere Türkiye'ye dönme ve vatandaşlık hakkı tanındı. Kanun 23 Haziran 1952'de Resmî Gazete'de yayımlandı. Erkek üyeler için yasak ise sürdü.

Bu kanundan sonra sürgünde yaşayan pek çok sultan ve hanımsultan İstanbul'a döndü. Bazıları hayatlarının son yıllarını doğdukları şehirde geçirdi.

1974: Erkekler için af

Erkek üyeler için yasak, 15 Mayıs 1974'te kabul edilen 1803 sayılı genel af kanunuyla kaldırıldı. Kanunun sekizinci maddesi, 431 sayılı kanunun erkek hanedan üyelerine ilişkin yasağını ortadan kaldırıyordu. Böylece sürgünün başlamasından elli yıl sonra hanedanın bütün üyeleri için yasal yol açılmış oldu.

Hanedanın en uzun yaşayan erkek üyelerinden Ertuğrul Osman Efendi, 1992'de Türkiye'ye geldi. 2009'da İstanbul'da hayatını kaybetti ve İstanbul'a defnedildi.

Kanun metni ile anı arasındaki fark

Hanedanın sürgünü, Cumhuriyet tarihinin en dramatik sahnelerinden biri ve bu sahnenin anlatımında duyguların öne çıkması anlaşılır bir şey. Bir gecede saraydan çıkarılıp trene bindirilen bir halife, iki gün içinde İstanbul'dan ayrılan şehzadeler, yıllarca dönemeyen aileler. Bu tablonun içinde "yirmi dört saat" ifadesi, yaşanan telaşı tek bir rakamla anlatmanın kolay yolu hâline gelmiş.

Ama tarih yazımında kanun ile uygulama arasındaki farkı korumak gerekiyor. Kanun on gün diyordu ve bu süre bütün hanedan üyeleri için aynıydı. Uygulamanın çok daha hızlı olması, hükûmetin siyasi bir tercihiydi. Bu ayrımı yapmak, olayı hafifletmiyor. Aksine, kararın kimin tarafından ve hangi aşamada sertleştirildiğini daha açık gösteriyor.

Hikâyenin öteki ucu da en az başlangıcı kadar önemli. Yasağın kadınlar için yirmi sekiz, erkekler için elli yıl sürmesi, Cumhuriyet'in bu konudaki tutumunun zamanla nasıl değiştiğini gösteriyor. 1952 ve 1974 düzenlemeleri, 1924 kararının siyasi koşullarının ortadan kalktığının devletçe kabul edilmesiydi. Bir kanunu doğru anlatmak, onu yazan Meclis ile onu değiştiren sonraki Meclisler arasındaki konuşmayı da görmeyi sağlıyor.