Gazi, Kahraman ve Şanlı unvanlarını Atatürk mü verdi? Antep 1921, Maraş 1973, Urfa 1984

Üç şehir, üç unvan, tek bir yanlış

Türkiye'de üç şehir, adının önünde bir unvan taşır: Gaziantep, Kahramanmaraş ve Şanlıurfa. Bu üç unvan, Kurtuluş Savaşı'nın ilk yıllarında Fransız işgaline karşı verilen mücadelenin hatırasıdır. Sosyal medyada ve kimi anma yazılarında sıkça şu cümle görülür: "Bu unvanları bu şehirlere Atatürk verdi." Cümlenin yalnızca bir parçası doğrudur. Antep'e Gazi unvanı 1921'de, Mustafa Kemal'in başkanı olduğu Büyük Millet Meclisi tarafından verildi. Maraş'a Kahraman unvanı ise 1973'te, Urfa'ya Şanlı unvanı 1984'te verildi. Yani son iki unvan, Atatürk'ün ölümünden onlarca yıl sonra geldi.

Bu yazıda her üç unvanın hangi savunmanın ardından, hangi tarihte ve hangi kurum tarafından verildiğini anlatıyoruz. Böylece unvanlar arasındaki zaman farkı ve bu farkın nedeni ortaya çıkıyor.

Ortak arka plan: Güney Cephesi 1919-1921

Mondros Mütarekesi'nden sonra İngiliz birlikleri Antep, Maraş ve Urfa'yı işgal etti. 1919'un sonlarında İngiltere ile Fransa arasındaki bir anlaşmayla bu bölgeler Fransız işgaline bırakıldı. Fransız birlikleriyle birlikte, Fransız komutası altındaki Ermeni lejyonu birlikleri de bölgeye geldi. Yerel halk, kısa süre içinde bu işgale karşı silahlı bir direniş örgütledi. Bu direnişlerin ortak noktası, düzenli ordunun henüz kurulmadığı bir dönemde, şehir halkının ve çevredeki gönüllülerin üstlendiği savunmalar olmasıydı.

Üç savunma birbirine çok yakın tarihlerde yaşandı. Maraş'taki çatışmalar Ocak 1920'de başladı ve 11 Şubat 1920 gecesi Fransızların şehri boşaltmasıyla sonuçlandı. Urfa'daki kuşatma Şubat 1920'de başladı ve 11 Nisan 1920'de Fransız garnizonunun şehirden çekilmesiyle bitti. Antep'teki savunma ise 1 Nisan 1920'den 9 Şubat 1921'e kadar, on bir ay sürdü ve şehrin aç kalan halkının teslimiyetiyle sona erdi.

Antep: Gazi unvanı ve Meclis kararı

Antep savunması, Fransızların şehri tamamen kuşatıp ikmal yollarını kestiği bir dönemde sona erdi. Şehrin teslimi, askerî bir yenilgi gibi görünse de Ankara için büyük bir moral kaynağıydı. On bir ay boyunca bir şehir halkı, düzenli bir ordu desteği olmadan Fransız kuvvetlerine direnmişti. Şehrin teslimine birkaç gün kala, 6 Şubat 1921'de, İcra Vekilleri Heyeti Reisi Fevzi Paşa'nın sunduğu kanun tasarısı Meclis'te oy birliği ve alkışlarla kabul edildi. Bu kanunla Ayıntap kasabasının adı Gaziayıntap olarak değiştirildi. Kanun 8 Şubat 1921'de yayımlanarak yürürlüğe girdi. Kararın alındığı sırada Meclis'in başkanı Mustafa Kemal'di.

Bu nedenle "Gazi unvanını Atatürk verdi" cümlesi, kurumsal bir kararı kişiye mal etmesi bakımından tam doğru değil, ama zaman ve ortam bakımından en yakın olanıdır. Gazi unvanı böylece doğrudan şehrin adına eklendi. Zamanla Gaziayıntap söylenişi, bugünkü Gaziantep biçimine dönüştü. Şahin Bey ve Karayılan gibi isimler bu savunmanın sembolleri olarak hatırlanıyor.

Maraş: 1973'teki Kahraman unvanı

Maraş'ın direnişi, Kurtuluş Savaşı tarihinde halkın kendi başına bir işgal kuvvetini şehirden çıkardığı ilk büyük örneklerden biridir. Ocak 1920'de bir Fransız askerinin çarşıda kadınlara saldırması üzerine Sütçü İmam'ın ateş açması, olayların başlangıcı olarak anlatılır. Şehirde haftalarca süren sokak çatışmalarından sonra Fransız garnizonu 11 Şubat 1920 gecesi şehri terk etti.

Ancak Maraş'ın adına Kahraman unvanı Atatürk döneminde değil, 1973'te eklendi. Maraş milletvekillerinin verdiği kanun teklifi Millet Meclisi'nde 1972'nin başında kabul edildi, ama Cumhuriyet Senatosu teklifi reddetti. Millet Meclisi 7 Şubat 1973'te yaptığı açık oylamada gerekli çoğunluğu sağlayarak metni yeniden kabul etti ve 1657 sayılı kanunla ilin adı Kahramanmaraş oldu. Bu kanun, şehrin direnişinin ellinci yıl dönümüne yaklaşılan bir dönemde, Kurtuluş Savaşı'nın hatırasını güçlendirme isteğinin bir ürünüydü. Atatürk döneminde Maraş'ın direnişi elbette anılıyor ve övülüyordu. Ama şehrin adı Maraş olarak kalmıştı.

Urfa: 1984'teki Şanlı unvanı

Urfa'da Fransız garnizonu Şubat 1920'den itibaren kuşatma altına alındı. Kuşatmanın sonunda Fransız komutanı, şehirden çekilmek için bir anlaşma yaptı. 11 Nisan 1920'de garnizon şehirden ayrıldı. Ancak çekilen birlikler yolda yerel kuvvetlerle çatışmaya girdi ve ağır kayıplar verdi. Urfa savunmasında Ali Saip Bey ve "12'ler" diye anılan yerel önderler öne çıkan isimlerdir.

Urfa'ya Şanlı unvanı ise 12 Haziran 1984'te TBMM'de kabul edilen 3020 sayılı kanunla verildi. Kanun 22 Haziran 1984'te yayımlanarak yürürlüğe girdi ve ilin adı Şanlıurfa oldu. Şehre 2016'da ayrıca İstiklal Madalyası verildi. Bu, unvan alan üç şehrin en sonuncusuydu. Kanun, Urfa'nın Kurtuluş Savaşı'ndaki rolünü Maraş ve Antep'le aynı düzeyde onurlandırma talebinin sonucuydu.

İddianın izi: kim, nerede, nasıl söyledi?

Üç unvanın da Atatürk tarafından verildiği iddiası, büyük ölçüde unvanların bir arada anılmasından doğuyor. Kurtuluş günü kutlamalarında, okul törenlerinde ve şehir tanıtım metinlerinde üç şehir genellikle bir arada, Kurtuluş Savaşı'nın güneydeki kahramanları olarak sayılıyor. Bu ortak anlatı, unvanların da aynı dönemde, aynı kişi tarafından verildiği izlenimini yaratıyor. Özellikle sosyal medyada paylaşılan görsel kartlarda, "Atatürk'ün bu şehirlere verdiği unvanlar" başlığı sık görülüyor.

X'te son bir ayda bu iddiayı açıkça öne çıkaran ve geniş yayılan bir paylaşım tespit edilmedi. İddia genellikle 11 Şubat-12 Şubat ve 11 Nisan gibi yerel kurtuluş günlerinde yeniden paylaşılıyor.

Arşivdeki karşı kanıt, TBMM'nin 6 Şubat 1921 tarihli Antep kanunu ile 1657 ve 3020 sayılı kanunlardır. Unvan geleneğinin sürdüğünü gösteren yeni bir örnek de var: 2016'da Ankara'nın Kazan ilçesi, 15 Temmuz 2016 gecesi yaşananlar nedeniyle Kahramankazan adını aldı. Bu belgeler, unvanların üç farklı dönemde, üç ayrı Meclis kararıyla verildiğini açıkça gösteriyor.

Hatıranın geç gelen tescili

Bu üç unvanın hikâyesi, bir toplumun kendi geçmişini nasıl yeniden tanımladığını gösteriyor. 1921'de Antep'e verilen unvan, savaşın tam ortasında, bir moral ve onur kararıydı. Meclis, henüz bitmemiş bir mücadelenin içinde, bir şehrin direnişini hemen tescil etti. 1973 ve 1984'teki unvanlar ise farklı bir bağlamda geldi. Cumhuriyet'in ellinci ve altmışıncı yıllarına yaklaşılırken, Kurtuluş Savaşı'nın yerel hatıraları yeniden canlandırıldı ve resmî bir dille onurlandırıldı.

Bu iki farklı bağlamı ayırt etmek, unvanların değerini azaltmaz. Aksine, Maraş ve Urfa'nın direnişlerinin yarım yüzyıl sonra bile hatırlandığını ve onurlandırılmaya değer bulunduğunu gösterir. Unvanları Atatürk'e mal etmek ise, bu sonraki kuşakların hatırayı canlandırma çabasını görünmez kılıyor. Bir şehrin adına eklenen unvan, o şehrin kendi hafızasının da bir parçasıdır. Bu hafıza, 1920'deki savunmacılardan 1970'lerin ve 1980'lerin milletvekillerine kadar uzanan bir zincirle oluştu.

Kısa özet

Antep'e Gazi unvanı 6 Şubat 1921'de, Mustafa Kemal'in başkanlığındaki TBMM tarafından verildi. Maraş'a Kahraman unvanı 7 Şubat 1973'te, Urfa'ya Şanlı unvanı 12 Haziran 1984'te, Meclis'in kabul ettiği kanunlarla verildi. Son iki unvan Atatürk'ün ölümünden onlarca yıl sonradır. Üç unvan da Fransız işgaline karşı 1920-1921'de verilen savunmaların hatırasıdır.