Antep Savunması: 1 Nisan 1920'den 9 Şubat 1921'e on bir ay, dört kuşatma ve "Gazi" unvanı

Antep Savunması, Kurtuluş Savaşı'nın Güney Cephesi'ndeki en uzun şehir savaşıdır. 1 Nisan 1920'de başlayan çatışmalar aralıklarla on bir ay sürdü ve açlık, cephanesizlik ve dışarıdan yardım ulaşamaması yüzünden 9 Şubat 1921'de şehrin teslimiyle bitti. Askerî açıdan bir teslimiyetle sonuçlanmasına rağmen TBMM, teslimden bir gün önce, 8 Şubat 1921'de Antep'e "Gazi" unvanını verdi; şehrin bugünkü adı bu kararın hatırasıdır. Fransızlar ise şehri ancak 20 Ekim 1921 Ankara Antlaşması'ndan sonra bıraktı. Aşağıda işgalin başlangıcını, kuşatmaların sırasını, Şahin Bey'in ölümünü, kayıpları ve kaynaklar arasındaki farkları ele alıyoruz.

İngiliz işgalinden Fransız işgaline

Birinci Dünya Savaşı başladığında Antep yaklaşık 83 bin nüfuslu bir liva (sancak) merkeziydi. Mondros Mütarekesi'nden (30 Ekim 1918) sonra İngiliz birlikleri 17 Aralık 1918'de şehre girdi. Bu işgal bir yıl kadar sürdü. Musul ile Suriye üzerindeki İngiliz-Fransız pazarlığı sonunda 15 Eylül 1919'da imzalanan Suriye İtilafnamesi ile Maraş, Antep ve Urfa Fransız bölgesine bırakıldı. Türkçe Vikipedi'nin Gaziantep maddesine göre Fransızlar 29 Ekim 1919'da Kilis'i, 5 Kasım 1919'da Antep'i işgal etti. İşgal kuvvetleri arasında Fransız Ermeni Lejyonu da vardı.


Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
İlk çatışmalar ve Şahin Bey

Direniş 1920'nin başında kendini gösterdi. Ocak 1920'de Karayılan komutasındaki çeteler bir Fransız süvari birliğini pusuya düşürdü. Bu dönemin en tanınan ismi Şahin Bey'dir. Asıl adı Mehmed Said olan Şahin Bey 1877'de Antep'te doğdu. 1899'da Yemen'e asker olarak gitti, başçavuşluğa yükseldi; 1911'de Trablusgarp'a gönüllü gitti, Balkan Savaşları'nda Çatalca'da, Birinci Dünya Savaşı'nda Galiçya ile Sina ve Filistin cephelerinde bulundu. 1918'de İngilizlere esir düştü, 1919'da serbest bırakıldı. Birecik Askerlik Şubesi Başkanlığına atanmışken bu göreve gitmedi, Antep Heyet-i Merkeziyesi'ne başvurdu ve Kilis-Antep yolu Kuvâ-yi Milliye komutanlığına getirildi.

Şahin Bey, yaklaşık 200 kişilik milis kuvvetiyle Kilis-Antep yolunu tuttu. Şubat ve Mart 1920'de Fransızların şehre yönelik sevkiyatını durdurdu. 24 Mart'ta kalabalık bir Fransız kuvveti yeniden harekete geçti; takviye birlikleri ve ağır ateş gücü karşısında milisler geri çekilmek zorunda kaldı. Şahin Bey 28 Mart 1920'de Elmalı köprüsündeki çarpışmada öldü. Gaziantep-Kilis karayolunun 28. kilometresinde anıt mezarı bulunur; şehrin merkez ilçelerinden Şahinbey onun adını taşır. "Şahin Bey" lakabının, Urfa yolunda gösterdiği mücadele yüzünden takıldığı aktarılır.

Dört kuşatma: 1920'nin takvimi

İngilizce Vikipedi, Fransız kaynaklarının "Antep'in dört kuşatması" diye andığı süreci şöyle sıralar: birinci Türk kuşatması 1-16 Nisan 1920, ikinci kuşatma 30 Nisan - 23 Mayıs, 30 Mayıs - 18 Haziran arasında ateşkes, üçüncü Türk kuşatması 29 Temmuz - 10 Ağustos. 11 Ağustos'tan itibaren yön değişti: bu kez şehri Fransızlar kuşattı. 21 Kasım - 18 Aralık arasında Goubeau kolu harekâta katıldı. 7 Şubat 1921'de şehirden son bir çıkış denendi, 8 Şubat'ta ateşkes için bir heyet gönderildi ve 9 Şubat'ta şehir teslim oldu.
Kuşatmanın bedeli

Türkçe Vikipedi'nin Güney Cephesi maddesine göre on ay kadar süren direniş boyunca Fransızlar şehre 70.000 mermi attı ve Türk tarafında 6.317 kişi öldü. Gaziantep maddesi aynı bilgiyi yuvarlak olarak "6.000 Antepli" diye verir. Fransızlar şehri yoğun biçimde top ateşine tuttu, Suriye'deki birliklerinden takviye aldı; ama şehre girme konusunda uzun süre askerî bir başarı elde edemedi. Sonunda şehri teslim almalarının sebebi, Türkçe kaynakların ortak ifadesiyle, açlık ve cephanesizlikti.
Teslimden sonra: diplomasinin devreye girişi

Antep'in teslimi askerî açıdan Fransa'nın lehine görünse de siyasi tablo hızla değişiyordu. Türkçe Vikipedi'ye göre Kral Konstantin'in Kasım 1920'de Yunan tahtına dönmesi Fransa'yı Türkiye ile barış yapıp bölgeden çekilme kararına itti. Taraflar pazarlığa oturdu; 9 Mart 1921'de Londra'da Bekir Sami-Briand Anlaşması hazırlandı. TBMM bu metni onaylamadı. Görüşmeler sürdü ve süreç 20 Ekim 1921'de Ankara'da imzalanan Ankara Antlaşması ile son şeklini aldı. Son Fransız askeri 25 Aralık 1921'de Antep'ten ayrıldı.


Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası

Mustafa Kemal ve Antep

Mustafa Kemal Paşa Antep'i Kurtuluş Savaşı'ndan önce de görmüştü; Commons'taki fotoğraf onu 1917'de, Birinci Dünya Savaşı'nın Suriye-Filistin yıllarında şehirde gösterir. 1920'de ise Güney'deki direniş Ankara'nın açık desteğiyle yürüdü: Maraş ve Urfa'da olduğu gibi Antep'te de kuvvetler Kuvâ-yi Milliye çatısı altında örgütlendi ve Meclis, teslimin hemen öncesinde şehre unvan veren kararı aldı. Şehrin Ankara hükûmeti için taşıdığı önem, Fransa ile yürütülen barış pazarlığında Antep'in her metinde ayrıca anılmasından da anlaşılır.

Kimler vardı?

• Şahin Bey (Mehmed Said): Kilis-Antep yolunu savunan milis komutanı, 28 Mart 1920'de öldü.
• Karayılan: Ocak 1920'de Fransız süvarilerini pusuya düşüren çete reisi.
• Antep Heyet-i Merkeziyesi: şehirdeki direnişi örgütleyen kurul.
• Refik Ülkümen: Şahin Bey'in yanında savaşan, sonra İstiklal Madalyası alan ve 1937'den sonra Hatay meselesinde görev yapan isim.
• Fransız Levant Ordusu ve Fransız Ermeni Lejyonu birlikleri.

Bugünkü anlamı

Antep Savunması, kazanılan bir muharebe değil, kaybedildiği halde savaşın sonucunu değiştiren bir direniştir. On bir ay boyunca bir Fransız kuvvetini şehirde bağlaması, Fransa'nın Kilikya'da kalmanın bedelini yeniden hesaplamasına katkı yaptı. "Gazi" unvanı da bu yüzden bir zaferin değil, dayanıklılığın ödülüdür. Bugün şehrin adındaki "Gazi" sözcüğü, 8 Şubat 1921'deki bu Meclis kararının hatırasıdır.