Cumhuriyet gazetesi (7 Mayıs 1924): Adını Atatürk'ün koyduğu gazete, Pembe Konak'taki ilk sayı, Mustafa Kemal röportajı

Cumhuriyet gazetesi, Türkçe Vikipedi'ye göre 7 Mayıs 1924'te kuruldu ve adını Atatürk koydu. İngilizce Wikipedia onu Türkiye'nin en eski günlük gazetelerinden biri olarak tanıtır ve kurucusu Yunus Nadi'yi Mustafa Kemal'in bir sırdaşı olarak niteler. Bu konu gazetenin Atatürk dönemindeki ilk on dört yılını, kaynakların anlattığı kadarıyla özetler.

Pembe Konak'ta bir başlangıç

Türkçe Vikipedi'ye göre o sırada Kurtuluş Savaşı'nı destekleyen gazetelerden Yeni Gün'ü çıkaran Yunus Nadi (Abalıoğlu), 7 Mayıs 1924'te Cumhuriyet'i ortakları Nebizâde Hamdi ve Zekeriya Sertel ile birlikte kurdu. Gazete, bugün Pembe Konak adıyla anılan eski İttihat ve Terakki Fırkası genel merkez binasında çıkmaya başladı ve yönetimi Zekeriya Sertel'e verildi; İngilizce Wikipedia da gazetenin kurucu yazı işleri müdürünün Sertel olduğunu yazar. Adının altında "Türkçe yevmi gazete, idare yeri İstanbul, Cağaloğlu" yazıyordu. İlk sayıda Yunus Nadi'nin sunuş yazısı ve Mustafa Kemal ile yaptığı bir röportaj vardı.

Yunus Nadi bu işe sıradan bir gazeteci olarak girmemişti. Türkçe Vikipedi'nin Yunus Nadi Abalıoğlu maddesine göre 29 Ekim 1923'te Cumhuriyet'in kurulduğunu bildiren anayasa değişikliğini Anayasa Komisyonu başkanı sıfatıyla Meclis kürsüsünden okuyan kişi oydu; Cumhuriyet'in ilanından sonra İstanbul'a giderek gazeteyi yayımlamaya başladı.

Rakipler ve ilk tirajlar

Gazete Hüseyin Cahit'in Tanin'i, Velid Ebüzziya'nın Tasvir-i Efkâr'ı ve Ahmet Emin'in Vatan'ı karşısında yayına başladı. Türkçe Vikipedi'ye göre o dönem 1 milyona yakın nüfuslu şehirde günde 7 bin adet satıyordu. Dağıtım ulusal çapta olmadığından bir günün gazetesi Eskişehir'den sonra ertesi gün, Ankara'dan sonra ise bir hafta gecikmeyle okunurdu; 1934'e kadar dağıtımı Artin Efendi yaptı. Madde, tirajın on yıl sonra 25 bine, 1939'da 62 bine çıktığını yazar.

Harf devrimi ve yeni gazetecilik

Türkçe Vikipedi'ye göre baskı başlangıçta elle dizilip rotatifte yapılıyordu; gazete ilk kez 1930'da linotip baskıyla ve resimlerle yayımlandı. Başlığın yazı tipi bugüne kadar çok az değişti. 1928'de Latin alfabesine geçişle reklamlarda da çağdaşlaşma başladı; Latin harfli gazeteye geçişte okura promosyonlar ve ucuzluk kuponları verildi. 1930'da küçük ilanlar yayımlanmaya başladı, aynı yıl ilk renkli ilan ve ilk renkli fotoğraf basıldı. 1928'den sonra ilk sayfada Ramiz'in karikatürleri yer aldı; ikinci sayfa bilim insanlarının yazılarına ayrıldı. Çocuk, kadın, sinema, tayyarecilik, tarih ve spor sayfaları açıldı; 1933'te 10. yıl, 1938'de 15. yıl ekleri verildi.

İlk sayıların yazarları arasında Ziya Gökalp, Ahmet Rasim, Peyami Safa, Ahmet Refik, Cenap Şahabettin, Halit Ziya ve Fuad Köprülü gibi isimler vardı. Yunus Nadi 1924'ten 1945'e kadar başyazardı; Zekeriya Sertel, Yakup Kadri, Abidin Daver ve Şükrü Kaya da zaman zaman başyazı yazdı. 1925'te La République adıyla Fransızca baskısı da çıktı.

Kampanyalar ve ilk kapatılma

Türkçe Vikipedi'ye göre 1932'de Keriman Halis'in dünya güzeli seçilmesiyle satışlar arttı; gazetenin en etkili kampanyası ise 23 Aralık 1930'da Menemen'de öldürülen Kubilay içindi. Gazete Ağustos-Kasım 1930'daki 99 günlük Serbest Cumhuriyet Fırkası denemesinde bu fırkaya destek verdi. İlk kapatılması 29 Ekim 1934'te on gün sürdü. Yunus Nadi maddesi, 1937 sonbaharında Cumhuriyet ile Tan gazetesi arasında yaşanan polemiği dönemin bilinen örneklerinden biri olarak anar. Kuruluşundan İkinci Dünya Savaşı'na kadar gazete CHP'yi destekledi. Yunus Nadi 1939 seçimleriyle Meclis'e girdi; madde onun İzmir, Menteşe ve Muğla milletvekilliği yaptığını yazar.

Sayfalar, fotoğrafçılar ve yan yayınlar

Türkçe Vikipedi'ye göre gazete sekiz sayfa çıkıyordu; İkinci Dünya Savaşı'nın yol açtığı kâğıt kıtlığıyla dört sayfaya indi. Dönemin fotoğrafçıları Namık Görgüç ve Selahattin Giz'di. "Haftanın filmleri" sayfası 1930'da başladı; gazete güzellik ve müzik yarışmaları da düzenledi. Cumhuriyet yayına başlarken kapanan Yeni Gün 1931'de yeniden çıkarıldı, 1935'te gazetenin yanında kitap yayımı başladı ve 1936'da Mimar Sinan ile Çanakkale özel sayıları basıldı.