Filiki Eterya (1814–1821): Odesa'da kurulan gizli cemiyet ve Eflak-Boğdan'daki başarısız harekât

Filiki Eterya (Rumca "Dostlar Cemiyeti"), 1814'te Rusya'nın Karadeniz kıyısındaki Odesa şehrinde üç Rum tüccar tarafından kurulan ve Osmanlı yönetimine karşı bir Yunan ayaklanması hazırlamayı amaçlayan gizli cemiyettir. Cemiyet, kısa sürede Osmanlı topraklarında ve Avrupa'daki Rum toplulukları arasında yayıldı. 1820'de Rus ordusunda general olan Aleksandros İpsilantis cemiyetin başına geçti. Şubat 1821'de İpsilantis, Prut nehrini geçerek Boğdan'a girdi ve bir ayaklanma başlattı. Bu harekât, Rusya'nın desteğini alamadı ve Haziran 1821'de Dragaşan'da yenilgiyle sona erdi. Ancak aynı dönemde Mora'da başlayan isyan, Yunan bağımsızlık sürecinin asıl başlangıcı oldu.

Kuruluş ve örgütlenme

Filiki Eterya, 1814'te Odesa'da Nikolaos Skoufas, Emmanuil Ksantos ve Atanasios Tsakalof tarafından kuruldu. Üç kurucu da Osmanlı topraklarından gelmiş ve Rusya'da ticaretle uğraşan kişilerdi. Cemiyet, dönemin Avrupa'sındaki gizli örgütlerden, özellikle masonik localardan etkilenen bir yapıya sahipti. Üyeler farklı derecelere ayrılıyor, giriş sırasında yemin ediyor ve cemiyetin üst kademesindeki "Görünmez Yönetim"in kimliğini bilmiyordu. Bu gizlilik, cemiyetin Rus hükümeti tarafından desteklendiği izlenimini yaymak için de kullanıldı.

Yayılma

1818'den sonra cemiyetin merkezi İstanbul'a taşındı ve üye sayısı hızla arttı. Mora'daki yerel önderler, Ege adalarındaki gemi sahipleri, Eflak ve Boğdan'daki Rum yöneticiler ve tüccarlar cemiyete katıldı. Cemiyet, Rus Dışişleri Bakanlarından biri olan İoannis Kapodistrias'a liderlik teklif etti; ancak Kapodistrias bu teklifi kabul etmedi. Bunun üzerine 1820'de Rus ordusunda general ve Çar I. Aleksandr'ın yaveri olan Aleksandros İpsilantis cemiyetin başına getirildi. İpsilantis, Eflak voyvodalığı yapmış bir Fenerli ailenin üyesiydi.

Şubat 1821: Prut'un geçilmesi

Aleksandros İpsilantis, 6 Mart 1821'de (eski takvimle 22 Şubat) küçük bir kuvvetle Prut nehrini geçerek Boğdan'ın başkenti Yaş'a girdi. Boğdan voyvodası Mihail Suço, harekâtı destekledi. İpsilantis, bir bildiri yayımlayarak halkı ayaklanmaya çağırdı. Bu ilk günlerde Kalas ve Yaş'ta Osmanlı askerleri ve Müslüman tüccarlar öldürüldü. Eflak'ta ise aynı dönemde Tudor Vladimirescu önderliğinde Rumen köylülerinin ayaklanması başlamıştı. Vladimirescu'nun hareketi, Fenerli yönetime ve ağır vergilere karşı yönelmişti ve Eterya'nın hedefleriyle her zaman örtüşmüyordu.

Rusya'nın tutumu

İpsilantis'in en büyük umudu, Rusya'nın müdahalesiydi. Ancak o sırada Avrupa'da, Viyana Kongresi'nden sonra kurulan "Kutsal İttifak" düzeni geçerliydi ve büyük devletler her türlü ayaklanmaya karşı ortak bir tutum benimsemişti. Çar I. Aleksandr, Laibach (bugünkü Ljubljana) Kongresi sırasında İpsilantis'in harekâtını kınadı ve onu Rus ordusundan çıkardı. İstanbul'daki Rum Ortodoks Patriği V. Grigorios da isyancıları aforoz eden bir bildiri yayımladı. Bu gelişmeler, İpsilantis'i yalnız bıraktı.

Vladimirescu'nun ölümü ve Dragaşan

Eterya ile Vladimirescu arasındaki ilişki kısa sürede bozuldu. Vladimirescu, Osmanlı Devleti ile uzlaşma arayışına girdi. Mayıs 1821'de Eterya önderleri onu yakalatıp öldürdü. Bu olay, Rumen köylülerinin Eterya'dan tamamen uzaklaşmasına yol açtı. Osmanlı ordusu, Mayıs 1821'de Eflak ve Boğdan'a girdi. 19 Haziran 1821'de Dragaşan'da yapılan çatışmada, büyük kısmı Rum öğrencilerden oluşan "Kutsal Tabur" Osmanlı kuvvetlerine yenildi. İpsilantis Avusturya'ya kaçtı; orada tutuklanarak yıllarca hapiste kaldı ve 1828'de Viyana'da öldü.

Sonuçlar

Eflak ve Boğdan'daki harekât askerî açıdan başarısız oldu; ancak önemli sonuçlar doğurdu. Osmanlı Devleti, Fenerli Rum ailelerin beyliklerdeki yönetimine son verdi ve 1822'den itibaren Eflak ve Boğdan'a yerli Rumen boyarlar arasından voyvoda atandı. Bu değişiklik, Romanya'nın modern tarihinin başlangıç noktalarından biri olarak görülür. Asıl Yunan ayaklanması ise Mart 1821'den itibaren Mora'da gelişti ve yaklaşık on yıl sonra bağımsız bir Yunan devletinin kurulmasıyla sonuçlandı.

Arşivlerdeki izler

Filiki Eterya'nın faaliyetlerine dair belgeler, birçok ülkenin arşivlerine dağılmıştır. Atina'daki arşivlerde cemiyetin üye kayıtları ve yazışmaları korunur. Osmanlı arşivinde, Eflak ve Boğdan'dan gelen raporlar, harekâtın bastırılmasına dair emirler ve voyvodalık düzenindeki değişikliklerle ilgili belgeler bulunur. Bükreş'teki Romanya Ulusal Arşivleri ise Vladimirescu'nun ayaklanmasına ve beyliklerin yönetimine dair zengin bir koleksiyona sahiptir. Viyana'daki Avusturya arşivleri de İpsilantis'in Avusturya'daki tutukluluğuna dair belgeler saklar.

Gizli bir cemiyetin açık sonuçları

Filiki Eterya'nın hikâyesinde bizi en çok etkileyen nokta, bir gizli cemiyetin hesaplarıyla tarihin gerçek akışı arasındaki farktır. Cemiyetin önderleri, Rusya'nın müdahale edeceğine, Balkan halklarının birlikte ayaklanacağına ve Osmanlı ordusunun dağınık kalacağına inanıyordu. Bu beklentilerin hiçbiri gerçekleşmedi. Rusya isyanı kınadı, Rumen köylüleri kendi önceliklerinin peşinden gitti ve Eflak-Boğdan harekâtı birkaç ay içinde dağıldı.

Ama aynı cemiyetin Mora'da ve adalarda kurduğu bağlar, gerçek bir ayaklanmanın ateşini yaktı. Eflak-Boğdan'da başarısızlığa uğrayan bir plan, beklenmedik bir biçimde Romanya'da da yeni bir dönemi başlattı. Bu durum, XIX. yüzyılın başında Osmanlı Balkanları'nda hiçbir hareketin tek bir ulusun hikâyesine sığmadığını açıkça gösteriyor. Rum, Rumen, Sırp ve Osmanlı tarihlerini birbirinden ayırarak anlatmak, bu dönemi anlamamızı her zaman eksik bırakacaktır.