Türk Maarif Cemiyeti (31 Ocak 1928): Başarılı ama imkânı kısıtlı çocuklar için kurulan dernek

Devletin yetmediği yerde

Cumhuriyet'in ilk yıllarında devlet, her çocuğa eğitim götürmeyi hedefliyordu. Ancak kaynaklar kısıtlıydı. Okul, öğretmen ve yurt sayısı ihtiyacın çok gerisindeydi. Özellikle yoksul ailelerden gelen başarılı çocukların eğitimlerini sürdürebilmesi büyük bir sorundu. Bu sorunu çözmek için 31 Ocak 1928'de Ankara'da bir dernek kuruldu: Türk Maarif Cemiyeti. Onursal başkanı Cumhurbaşkanı Gazi Mustafa Kemal'di.

Bu dernek, bugün Türk Eğitim Derneği adıyla çalışmalarını sürdüren ve doksan yılı aşkın bir geçmişe sahip olan kurumun ilk adıdır. Cumhuriyet döneminde kurulan ilk özel eğitim derneği olarak kabul edilir.

Hazırlık toplantısı

Derneğin kuruluşuna giden süreç, 22 Aralık 1927'de Maarif Vekili Mustafa Necati Bey'in başkanlığında yapılan bir toplantıyla başladı. Toplantıya dönemin varlıklı kişileri ve kurum temsilcileri, bazı milletvekilleri ve Maarif Vekâleti'nin üst düzey yöneticileri davet edildi. Toplantıda eğitimin yaygınlaştırılmasında hükûmetin imkânlarının kısıtlı olduğu hatırlatıldı ve bu alanda atılabilecek adımlar konuşuldu.

Katılımcılar, eğitim alanında çalışacak bir cemiyetin yararlı işler yapabileceği konusunda görüş birliğine vardı. Türk Maarif Cemiyeti adıyla bir dernek kurulmasına karar verildi ve derneğin tüzük taslağı hazırlandı.

Meclis'teki kuruluş toplantısı

31 Ocak 1928'de Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde üst düzey bir toplantı yapıldı. Toplantıya Meclis Başkanı Kâzım (Özalp) Paşa, Başvekil İsmet (İnönü) Paşa, Genelkurmay Başkanı Fevzi (Çakmak) Paşa, vekiller, milletvekilleri, bürokratlar, rektör ve dekanlar ile Türk Ocağı genel sekreteri katıldı. Toplantıda, merkezi Ankara'da olacak Türk Maarif Cemiyeti'nin nizamnamesi oy birliğiyle kabul edildi.

Cemiyetin onursal başkanlığını Cumhurbaşkanı Gazi Mustafa Kemal üstlendi. Devletin en üst kademesindeki isimlerin katılımıyla kurulan cemiyet, bu yönüyle sıradan bir dernekten çok, devletin desteğini arkasına almış bir eğitim kurumu niteliği taşıyordu.

Kurucular

Türk Maarif Cemiyeti'nin kurucuları arasında dönemin siyaset ve bilim dünyasının önde gelen isimleri vardı. Cemiyetin ilk yönetim kurulu başkanı Mahmut (Soydan) Bey oldu. Kurucular arasında Maarif Vekili Mustafa Necati Bey, tarihçi İsmail Hakkı (Uzunçarşılı), Semih Refet, Nâfi Atuf (Kansu), Musa Kâzım (Onar), Haydar Rüşdü (Öktem), Kemal Zaim (Sunel) ve Mehmet Emin (Erişirgil) gibi isimler yer aldı.

Cemiyetin başkanlığını sonraki yıllarda da hep üst düzey siyasetçiler ve kamu kurumlarının başındaki isimler üstlendi. Bu durum, derneğin devletle yakın ilişkisini sürdürdüğünü gösterir.

Cemiyetin amaçları

Nizamnameye göre cemiyetin amaçları şunlardı: Ülke içinde ve dışında Türk öğrenciler için yurtlar yapmak ve öğrencileri barındırmak, yükseköğrenim yapmak isteyen başarılı öğrencilere yardım etmek, Türk çocukları için yabancı okullar düzeyinde eğitim imkânları oluşturmak, bu amaçla yayınlar yapmak, vatandaşların millî ve toplumsal eğitimini yükseltmek ve eğitim amacıyla kurulmuş diğer derneklerle iş birliği yapmak.

Bu amaçların arasında "yabancı okullar ayarında" eğitim verme hedefi özellikle dikkat çekiciydi. O dönemde Türkiye'de nitelikli eğitim veren okulların önemli bir bölümü yabancı kuruluşlara aitti. Cemiyet, Türk çocuklarının da aynı düzeyde, ama millî bir anlayışla eğitim alabileceği okullar açmayı hedefliyordu.

İlk çalışmalar

Cemiyet kurulduktan sonra yurt çapında şube ve temsilcilikler açmaya başladı. 1928'de Bursa'daki bir yabancı okulda yaşanan ve kamuoyunda büyük tartışmaya yol açan olayın ardından, cemiyet bu okulun binasını satın aldı ve eğitim alanında etkin olmaya başladı. Derneğin tanıtımı için yayınlara önem verildi. İlk yıllarda "Okullara Girecekler İçin Rehber" ve "Bayram Gazetesi" adlı iki yayın çıkarıldı. Sonraki yıllarda Muallim Yıllığı ve Dilek Bağı Mecmuası gibi yayınlar izledi.

1931'den sonra cemiyet okul öncesi, ilköğretim ve ortaöğretim kademelerinde doğrudan eğitim vermeye başladı. 1931'de Ankara Koleji eğitime başladı. Ankara Koleji, sonraki on yıllarda Türkiye'nin en tanınmış okullarından biri haline geldi. Cemiyet birçok ilde yurtlar açtı, ihtiyaç sahibi ama başarılı öğrencilere burs verdi. Yabancı dil öğretiminde yabancı uzmanlardan yararlanıldı.

Atatürk'ün eğitim anlayışı içinde cemiyet

Türk Maarif Cemiyeti, Atatürk'ün eğitime verdiği önemin somut bir yansımasıydı. Atatürk, Kurtuluş Savaşı'nın en zor günlerinde bile eğitimi ertelenemeyecek bir mesele olarak görmüş, Temmuz 1921'de Sakarya Savaşı öncesinde Ankara'da Maarif Kongresi'ni toplatmıştı. Cumhuriyet'in ilanından sonra 3 Mart 1924'te Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile eğitim birliği sağlandı, 1928'in sonlarında ise harf devrimi gerçekleştirildi.

Cemiyetin kuruluşu, harf devriminden birkaç ay önceye denk gelir. O dönemde ülkede okuma yazma oranı çok düşüktü ve eğitimin yaygınlaştırılması Cumhuriyet'in en önemli hedeflerinden biriydi. Atatürk'ün cemiyetin onursal başkanlığını üstlenmesi, bu girişimin onun eğitim anlayışıyla örtüştüğünü gösterir. Cemiyet, devletin açtığı okulların yanında, toplumun katkısıyla kurulan nitelikli okulların da var olabileceğini kanıtladı.

Adlar değişse de amaç aynı

Cemiyetin adı 1934'te dil devrimi doğrultusunda Türk Kültür Cemiyeti olarak değiştirildi. 8 Haziran 1946'da ise Türk Eğitim Derneği adını aldı ve bugüne kadar bu adla çalışmalarını sürdürdü. Kamu yararına çalışan dernek statüsünde olan dernek, 1963'te TED Ankara Koleji Vakfı'nı kurdu. Sonraki yıllarda farklı şehirlerde okullar açtı ve 2009'da Ankara'da TED Üniversitesi'ni kurdu. Bugün yirmiyi aşkın okulda on binlerce öğrenciye eğitim veriyor ve kuruluşundan bu yana on binlerce öğrenciye burs sağlamış bulunuyor.

Fırsat eşitliği için bir dernek

Türk Maarif Cemiyeti, Cumhuriyet'in eğitim politikasında devlet ile toplumun iş birliğine verilen önemin bir örneğidir. Devlet, her çocuğa eğitim götürmeyi hedeflerken kaynaklarının yetmediğini açıkça kabul etti ve varlıklı vatandaşları eğitime katkıya çağırdı. Cemiyetin kuruluş toplantısına Meclis Başkanı'ndan Başvekil'e, Genelkurmay Başkanı'ndan vekillere kadar devletin en üst isimlerinin katılması, bu çağrının ne kadar ciddiye alındığını gösterir.

Cemiyetin en önemli işlevi, yoksul ama başarılı çocukların eğitim hayatından kopmasını önlemekti. Yurtlar ve burslar, Anadolu'nun dört bir yanından gelen yetenekli gençlerin yükseköğrenime ulaşmasını sağladı. Yabancı okullar düzeyinde eğitim hedefi ise Türkiye'nin kendi nitelikli okullarını kurma kararlılığını yansıtıyordu. Bir dernek olarak başlayan bu girişimin doksan yılı aşkın süre boyunca kesintisiz yaşaması, Cumhuriyet'in eğitim alanındaki kurumlarının ne kadar sağlam kurulduğunu gösterir.