Celal Bayar (1883-1986): "Galip Hoca" kılığındaki İttihatçı, İş Bankası'nın kurucusu ve Atatürk'ün son başbakanı

Mahmut Celal Bayar, Atatürk'ün hayattayken atadığı son başbakandır; Atatürk 10 Kasım 1938'de öldüğünde hükûmetin başında o vardı. Vikipedi onu 1937-1939 arasında başbakanlık, 1950-1960 arasında cumhurbaşkanlığı yapan bir ekonomist ve siyasetçi olarak tanıtır. Bu yazı Vikipedi'nin Celal Bayar maddesi ile İngilizce Wikipedia'nın Celal Bayar maddesine dayanır ve özellikle Atatürk dönemine odaklanır.

Umurbey'den Bursa'ya

Vikipedi'ye göre Mahmut Celalettin 16 Mayıs 1883'te Bursa'nın Gemlik ilçesine bağlı Umurbey köyünde doğdu. İlmiye sınıfından bir fıkıh bilgini olan babası Abdullah Fehmi Efendi, 93 Harbi'nden sonra bugün Bulgaristan'da bulunan Plevne'den Umurbey'e göç etmişti; köydeki rüştiyede müdürlük, bir ara da Gemlik'te müftülük yaptı. Celal, Behzat ve Asım'dan sonra ailenin üçüncü oğluydu.

Kaynağa göre Bayar'ın çocukluğu ve gençliği Bursa'da geçti. Gemlik Mahkeme Kalemi ile Reji İdaresi'nde stajyer memur olarak çalıştı, Bursa'da açılan Ziraat Bankası veznedarlığı sınavını kazandı ve bankada veznedarlık yaparken Fransız papazların yönettiği bir okulda Fransızca öğrendi. Sonradan kuracağı İş Bankası ile düşünülünce, Bayar'ın ilk işinin bir banka veznesi olması dikkat çekicidir.

İttihat ve Terakki'nin Bursa ve İzmir örgütçüsü

Vikipedi'ye göre Bayar 1907'de İttihat ve Terakki'nin Bursa'daki gizli kolu olan "Küme" adlı örgüte girdi; II. Meşrutiyet'ten sonra açılan Bursa şubesinin önce rehber muavini, sonra rehberi oldu. İngilizce Wikipedia, Bayar'ı cemiyetin İzmir ve Bursa şubelerini kuran, Talat'ın müttefiki bir İttihatçı olarak tanıtır. Vikipedi, İzmir'deki Altay kulübünün 16 Ocak 1914'te kuruluşunda Bayar'ın gençleri cemiyete katma çabasının ve para yardımının rolü olduğunu yazar.

"Galip Hoca" ve Kuva-yi Milliye

Vikipedi'ye göre savaş yenilgiyle bitince Bayar savaş suçlusu olarak İzmir Sıkıyönetim Mahkemesi'nde yargılandı ve aklandı. Mütareke döneminde İzmir Redd-i İlhak Cemiyeti ile İzmir Müdafaa-i Hukuk-ı Osmaniye Cemiyeti'nin kuruluşuna katıldı. Adı bir kez daha tutuklanacaklar listesine girince ve İzmir'in işgali tehlikesi belirince, arkadaşı Jandarma Yüzbaşısı Sarı Efe Edip ile İzmir'den kaçıp Gökçen Efe'ye sığındı. Kaynağa göre "Galip Hoca" takma adıyla, zeybek ve köy hocası kılığında köy köy dolaştı; Akhisar köylerinde nüfuzlu şeyhlerle ve ileri gelenlerle bağ kurarak direniş örgütlenmesine çalıştı.

Vikipedi'ye göre Bayar 1920'de Osmanlı Meclis-i Mebusanı'na Saruhan (Manisa) mebusu seçildi; mecliste Kuva-yi Milliye'yi öven ve sarayın ilgisizliğini yeren konuşmalar yaptı. İngilizce Wikipedia seçimi 1919 seçimleri olarak anar. İstanbul'un 16 Mart 1920'de işgal edilmesi üzerine gizlice Bursa'ya geçti. Vikipedi'ye göre Ankara'ya geçmeyi planlarken Anzavur kuvvetleri Bursa'ya yönelince, Mustafa Kemal Paşa ondan bir süre Bursa'da kalıp Kuva-yi Milliye örgütüyle işbirliği yapmasını istedi.

Mübadele Vekâleti ve İş Bankası

Vikipedi'ye göre Bayar 1923 seçimlerinde Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Grubu adayı olarak İzmir milletvekili seçildi. Cumhuriyetin ilanından sonra Mart 1924'te Mübadele, İmar ve İskân Vekili oldu ve Temmuz 1924'te istifa etti; İngilizce Wikipedia atama tarihini 6 Mart 1924 olarak verir. Aynı yıl Mustafa Kemal tarafından yeni bir ulusal banka kurmakla görevlendirildi ve 26 Ağustos 1924'te Türkiye İş Bankası'nı kurdu; 1932'ye kadar bankanın genel müdürlüğünü yaptı.

Vikipedi'ye göre İş Bankası hükûmetin etkin desteğiyle hızla büyüdü ve Bayar bu dönemde Mustafa Kemal'in yakın çevresinde bulunduğu için ekonomi politikasının belirlenmesinde etkili oldu. Kaynak, aşarın kaldırılmasını, Teşvik-i Sanayi Kanunu'nu, demiryolu yapımının hızlandırılmasını ve Merkez Bankası'nın kuruluşunu bu dönemin gelişmeleri arasında sayar.

İktisat Vekili: İnönü ile ayrışan devletçilik

Vikipedi'ye göre Bayar 1932'de İktisat Vekili oldu ve 1937'ye kadar bu görevde kaldı; devletçiliğin önde gelen uygulayıcılarından biriydi. Ancak kaynağa göre "İş Bankası çevresi"nin baş temsilcisi olarak, daha katı bir devletçilikten yana olan İsmet Paşa çevresiyle tam anlaşamadı. Bayar'ın devletçilik anlayışı, devletçiliği bir sistem olarak değil, ulusal kapitalist bir ekonominin yaratılmasında etkin bir yöntem olarak görmeye dayanıyordu. Vikipedi, Haziran 1936'da Bayar'ın bir konuşmasında liberalizmi yıkarak güdümlü bir ekonominin esaslarını kurmak istediklerini söylediğini de aktarır; bu söz, Bayar'ın sonraki liberal imajıyla çelişen bir kayıt olarak dikkat çeker.

1 Kasım 1937: Atatürk'ün son başbakanı

Vikipedi'ye göre İsmet İnönü bazı konularda Atatürk ile anlaşmazlığa düşerek başbakanlıktan istifa edince, 1 Kasım 1937'de Bayar başbakanlığa getirildi. İngilizce Wikipedia da 1 Kasım 1937'de Atatürk'ün Bayar'ı 9. hükûmetin başbakanı olarak atadığını yazar. Ancak iki kaynağa göre de yeni hükûmet genel politikada köklü bir dönüşüm gerçekleştirmedi: kabinenin bileşimi ve ekonomi politikası büyük ölçüde korundu, devletçi yaklaşımı sürdüren Denizbank Kanunu çıkarıldı ve birkaç devletleştirme yapıldı. Bayar bu görevdeyken Atatürk 10 Kasım 1938'de öldü ve İnönü cumhurbaşkanı seçildi; Bayar'ın başbakanlığı 1939'a kadar sürdü.

DP, cumhurbaşkanlığı ve Yassıada

Vikipedi'ye göre Bayar 1945'te Adnan Menderes, Fuat Köprülü ve Refik Koraltan ile Dörtlü Takrir'i sundu ve 1946'da bu isimlerle birlikte DP'yi kurdu. DP 1950 seçimlerinde oyların yüzde 55'ini aldı; Bayar TBMM tarafından cumhurbaşkanı seçildi, 1954 ve 1957 seçimlerinden sonra yeniden seçildi. Kaynak onu Cumhuriyet'in asker kökenli olmayan ilk cumhurbaşkanı olarak anar. 27 Mayıs 1960 darbesinden sonra tutuklandı, Yassıada'da Yüksek Adalet Divanı'nda yargılanıp idama mahkûm edildi; ceza yaş haddi nedeniyle ömür boyu hapse çevrildi. Vikipedi'ye göre 22 Mart 1963'te sağlık nedeniyle tahliye edildi; 22 Ağustos 1986'da İstanbul'da öldü.

Bayar'ın uzun hayatı, İttihat ve Terakki'nin Bursa şubesinden Atatürk'ün son kabinesine ve oradan çok partili dönemin ilk iktidar değişikliğine uzanan bir köprü gibidir.