Mahmut Soydan (1883-1936): Abdülhamid'in muhafızından Atatürk'ün refakat subayına

Bir asker, bir gazeteci, bir bankacı

Mahmut Soydan'ın hayatı, tek bir mesleğe sığmayacak kadar dolu. Osmanlı ordusunda kurmay subay olarak başladı, tahttan indirilen II. Abdülhamid'in muhafız subaylığını yaptı, Milli Mücadele'de Mustafa Kemal Paşa'nın refakat subayı oldu. Cumhuriyet döneminde gazete yönetti, başyazılar yazdı, İş Bankası'nda yöneticilik yaptı ve dört dönem Siirt milletvekili olarak Meclis'te bulundu. 1936'da, henüz elli üç yaşındayken hayatını kaybetti.

Siirt'ten Rumeli'ye

Mahmut Bey 1883'te Siirt'te doğdu. Babası Rüştü Efendi, annesi Emine Hanım'dı. Harp Okulu'nu bitirdikten sonra Rumeli'deki 3. Ordu'da göreve başladı. 1908'e kadar Kosova ve Manastır bölgesinde nizamiye birlikleriyle eşkıya takibinde bulundu. Bu yıllar, Makedonya'da çetelerin birbiriyle ve Osmanlı askeriyle çatıştığı, bölgenin büyük devletlerin müdahalelerine açık olduğu yıllardı. Genç subayların pek çoğu, imparatorluğun nasıl kurtarılabileceği sorusunu bu dağlarda düşünmeye başladı.

1908 başlarında Manastır Fırkası'nın kurmaylığına atandı. Manastır, aynı yılın temmuzunda II. Meşrutiyet'in ilanına yol açan hareketin merkezlerinden biri olacaktı.

Tahttan inen padişahın yanında

1909'daki 31 Mart Vakası'nın ardından Meclis, II. Abdülhamid'i tahttan indirdi. Eski padişah, ailesinin bir kısmıyla birlikte Selanik'e, Alatini Köşkü'ne gönderildi. Mahmut Bey, Nisan 1909'da Abdülhamid'le birlikte Selanik'e gitti ve onun muhafız subaylığına atandı. Bu, hem güvenlik hem de nezaket gerektiren bir görevdi: otuz üç yıl tahtta kalmış bir hükümdarı korumak, aynı zamanda yeni yönetimin kararlarını ona uygulatmak.

Balkan Savaşı'nda Selanik tehlikeye girince, 1912'de Abdülhamid İstanbul'a, Beylerbeyi Sarayı'na getirildi. Mahmut Bey de aynı görevle İstanbul'a döndü. Muhafız subaylığına ek olarak eski padişahın yanındaki oğlu Abid Efendi'nin eğitimini üstlendi. Daha sonra Ihlamur Köşkü'nde açılan şehzadeler okulunda askerî eğitmen olarak çalıştı.

Ankara'da refakat subayı

Milli Mücadele başlayınca Mahmut Bey Anadolu'ya geçti. Binbaşı rütbesiyle Mustafa Kemal Paşa'nın refakat subaylığına atandı. Ardından Büyük Millet Meclisi Riyaseti'nin refakat zabitliğine getirildi. Bu görevler, onu Ankara'nın en yoğun günlerinde Meclis Başkanı'nın hemen yanında tuttu. Cephe haberleri, Meclis'teki tartışmalar ve hükümetin günlük işleri, onun gözünün önünde yürüyordu.

Mahmut Bey bu dönemde basın işleriyle de ilgilendi. Hakimiyet-i Milliye gazetesinin müdürlüğünü ve başyazarlığını yaptı. 1920'de kurulan Anadolu Ajansı'nın kuruluş çalışmalarında da bulundu. Milli Mücadele'nin sesini Anadolu'ya ve dünyaya duyurmak, cephedeki savaş kadar önemli görülüyordu.

Refakat subaylığı ne demekti?

Refakat subayı, bir komutanın ya da devlet başkanının yanında sürekli bulunan, yazışmalarını, ziyaretlerini ve yolculuklarını düzenleyen subaydır. Ankara'nın ilk yıllarında bu görev, sıradan bir yaverlikten çok daha ağırdı. Mustafa Kemal Paşa hem Meclis Başkanı hem de ordunun fiilî önderiydi; gününün büyük bölümü toplantılarla, cepheden gelen telgraflarla ve ziyaretçilerle geçiyordu. Yanındaki subayların, hem askerî hem de siyasi işleri aynı anda takip edebilmesi gerekiyordu. Mahmut Bey'in saraydaki görevlerden edindiği tecrübe ve dil bilgisi, bu işin yükünü taşımasını kolaylaştırdı.

Siirt milletvekili ve İş Bankası

1923'ten ölümüne kadar dört dönem Siirt milletvekili olarak Meclis'te bulundu ve Meclis Başkanlık Divanı'nda kâtip üyelik yaptı. 1924'te kurulan Türkiye İş Bankası'nın ilk kadrosunda yer aldı. Atatürk'ün milli bir bankanın kurulması fikrini ilk paylaştığı isimlerden biri olduğu anlatılır. 26 Ağustos 1924'te kurulan banka, Celal Bayar'ın genel müdürlüğünde çalışmaya başladı. Mahmut Bey de ölümüne kadar bankada müdürlük görevini sürdürdü.

Mahmut Soydan, iktisadi kurumların kuruluşunda da aktifti. Telsiz Telefon Türk Anonim Şirketi, Türk Eğitim Derneği ve Milli İktisat ve Tasarruf Cemiyeti gibi kuruluşların kurucuları arasında bulundu. Bu kuruluşlar, Cumhuriyet'in kendi sermayesini ve kurumlarını oluşturma çabasının parçalarıydı.

Milliyet ve başyazılar

1926'da Milliyet gazetesini kurdu ve uzun süre gazetenin müdürlüğünü ve başyazarlığını yaptı. Milliyet, 1920'lerin ve 1930'ların en çok okunan gazetelerinden biri oldu. Gazete, devrimleri savunan bir çizgide yayın yaptı. Sonraki yıllarda Tan gazetesinin müdürlüğünü ve başyazarlığını da üstlendi.

Mahmut Bey'in en bilinen eserlerinden biri, Falih Rıfkı Atay ile birlikte hazırlanan "Atatürk'ün Anıları: 1914-1919"dur. Bu çalışmada Mustafa Kemal Paşa'nın Birinci Dünya Savaşı yıllarına ve Mütareke dönemine ait hatıraları yer alır. "Milli Mücadele Tarihine Dair Notlar" ve ölümünden sonra derlenen "Ankaralının Defteri" de onun kaleminden çıkan metinler arasındadır.

Erken bir ölüm

Mahmut Soydan, 3 Aralık 1936'da İstanbul'da kalp rahatsızlığı nedeniyle hayatını kaybetti. Eşi Nahide Hanım'dı ve üç çocuk babasıydı. Ölümü, hem Meclis'te hem de basın dünyasında derin bir üzüntüyle karşılandı. Atatürk'ün en eski çalışma arkadaşlarından biri, devrimlerin tamamlandığını görmeden aramızdan ayrılmış oldu.

Saray kapısından gazete masasına

Mahmut Soydan'ın hayatında bizi şaşırtan şey, ne kadar farklı dünyalarda yer aldığı. Bir zamanlar tahttan indirilmiş bir padişahın kapısında nöbet tutan subay, birkaç yıl sonra Ankara'da Milli Mücadele'nin önderinin yanındaydı; ardından bir banka, bir gazete ve bir Meclis kürsüsü onun hayatına girdi. Bütün bu değişimlerin ortak noktası, onun her yeni dönemde yapılması gereken işin başında bulunmayı seçmesiydi.