General MacArthur'un Türkiye ziyareti (Eylül 1932): Amerikan Genelkurmay Başkanı Ankara'da

Ankara'da bir Amerikalı general

Eylül 1932'nin sonlarında Ankara, sıra dışı bir konuğu ağırladı. Amerika Birleşik Devletleri Ordusu Genelkurmay Başkanı General Douglas MacArthur, Avrupa'daki bir inceleme gezisinin parçası olarak Türkiye'ye geldi. Ziyaret sırasında Mustafa Kemal Atatürk ile görüştü; bu görüşmeden kalan fotoğraf, Türk-Amerikan ilişkilerinin erken döneminin en bilinen görüntülerinden biri oldu.

MacArthur'un ziyareti, iki ülke arasındaki ilişkilerin henüz yeni yeni kurulduğu bir döneme denk geliyordu. Amerika, Lozan'dan sonra Türkiye ile diplomatik ilişkilerini ancak 1927'de yeniden kurabilmişti. Bir Amerikan Genelkurmay Başkanının Ankara'ya gelmesi, bu ilişkilerin askerî boyut da kazandığını gösteren dikkat çekici bir adımdı.

MacArthur kimdi?

Douglas MacArthur, 1880'de doğmuş, West Point Askerî Akademisi'ni birincilikle bitirmiş bir subaydı. Birinci Dünya Savaşı'nda Fransa'da savaşan Amerikan birliklerinde görev aldı ve cesaretiyle tanındı. Savaştan sonra West Point'in komutanlığını yaptı, Filipinler'de görev aldı. 1930'da Amerikan Ordusu Genelkurmay Başkanlığına atandı. O tarihte ordunun en genç generallerinden biriydi.

MacArthur, Genelkurmay Başkanı olarak Amerikan ordusunun büyük bir kısıtlama döneminde görev yaptı. Büyük Buhran, ordu bütçelerinin ağır biçimde kesilmesine yol açmıştı. MacArthur, sınırlı imkânlarla ordunun hazırlık durumunu korumaya çalışıyordu. Avrupa gezisi de bu çabanın bir parçasıydı: Avrupa ordularının gelişimini yerinde görmek ve yeni savaş teknolojileri hakkında bilgi edinmek istiyordu.

Avrupa gezisi

MacArthur, 1932 yazının sonunda Avrupa'ya doğru yola çıktı. Gezisi sırasında birkaç Orta ve Doğu Avrupa ülkesini ziyaret etti, askerî manevraları izledi ve ülkelerin askerî liderleriyle görüştü. Fransız basınında bu geziyle ilgili haberler ve fotoğraflar yer aldı. Türkiye, gezinin en uzak duraklarından biriydi.

Avrupa'da 1932 sonbaharı gergin bir dönemdi. Almanya'da Nasyonal Sosyalistler güçleniyor, Cenevre'deki Silahsızlanma Konferansı tıkanıyordu. Japonya, bir yıl önce Mançurya'yı işgal etmişti. Askerî gözlemciler için Avrupa ordularının durumu, gelecekteki olası bir savaşın ipuçlarını taşıyordu.

Ankara'daki görüşme

MacArthur, Ankara'da Atatürk tarafından kabul edildi. Görüşmede Türk ordusunun yeniden yapılanması, dünyadaki askerî gelişmeler ve uluslararası durum konuşuldu. Atatürk, bu tür görüşmelerde konuklarına dünya siyasetine dair geniş bir değerlendirme sunmayı severdi. Yabancı diplomat ve askerlerin anılarında, Atatürk'ün Avrupa'daki gelişmeleri dikkatle izlediği ve yeni bir büyük savaşın ihtimalini ciddiye aldığı sık sık vurgulanır.

MacArthur'un ziyareti, Türk ordusunun yabancı askerî çevrelerde ne kadar ilgi gördüğünü de gösteriyordu. Milli Mücadele'yi kazanan ordu, 1930'larda modernleşme yolunda önemli adımlar atıyordu. Havacılığa, makineli birliklere ve askerî sanayiye yatırım yapılıyordu.

Türk-Amerikan ilişkilerinin erken dönemi

Osmanlı Devleti ile Amerika arasındaki diplomatik ilişkiler, Birinci Dünya Savaşı sırasında 1917'de kesilmişti. Savaştan sonra Amerika, Lozan Konferansı'na gözlemci gönderdi ve Ağustos 1923'te Türkiye ile ayrı bir antlaşma imzaladı. Ancak bu antlaşma Amerikan Senatosu'nda onaylanmadı. İlişkiler, 1927'de yapılan bir anlaşmayla yeniden kuruldu.

Ankara'ya gelen ilk Amerikan büyükelçisi Joseph Grew oldu. Grew, Türkiye'de görev yaptığı yıllarda Atatürk ve İsmet Paşa ile yakın ilişkiler kurdu. 1930'da iki ülke arasında bir ticaret ve seyrüsefain antlaşması imzalandı. MacArthur'un ziyareti, bu yeni ilişkilerin askerî alana da yansıdığını gösteren adımlardan biriydi.

Askerî modernleşme ve dış gözlemciler

1930'ların başında Türk ordusu, Milli Mücadele'den kalma birikimini modern bir yapıya dönüştürmeye çalışıyordu. Askerî okullar yeniden düzenleniyor, subaylar yabancı ülkelere eğitime gönderiliyordu. Kayseri'de uçak fabrikası kurulmuş, Türk Hava Kurumu'nun öncülü olan Türk Tayyare Cemiyeti, havacılığa halkın desteğini topluyordu. Türkiye, silah alımlarında birden fazla ülkeyle çalışarak tek bir devlete bağımlı olmamaya özen gösteriyordu.

Yabancı askerî gözlemcilerin Türkiye'ye ilgisi, bu dönemde Türk ordusunun bölgesel güç dengesindeki ağırlığından kaynaklanıyordu. Boğazlar'ı elinde tutan, Balkanlar ile Orta Doğu'nun kesişim noktasında duran bir ülkenin ordusu, olası bir Avrupa savaşında önemli bir rol oynayabilirdi. MacArthur'un ziyareti, Amerika'nın bu gerçeğin farkında olduğunu gösteriyordu.

Sonraki yıllar

MacArthur, 1935'te Genelkurmay Başkanlığından ayrıldı ve Filipinler'e gitti. İkinci Dünya Savaşı'nda Pasifik'teki Müttefik kuvvetlerinin komutanı oldu. 1945'te Japonya'nın teslim belgesini imzalayan Müttefik komutanı olarak tarihe geçti. Savaştan sonra Japonya'daki işgal yönetiminin başında bulundu. Kore Savaşı'nda Birleşmiş Milletler kuvvetlerine komuta etti; bu savaşta Türk tugayı da onun komutasındaki kuvvetler arasında savaştı.

Bir fotoğrafın ardındaki dönem

MacArthur'un Ankara ziyareti, 1930'ların Türkiye'sinin dünya sahnesindeki yerini anlamak için küçük ama anlamlı bir pencere. Türkiye, o yıllarda Milletler Cemiyeti'ne yeni katılmış, Balkan ve Orta Doğu'da barış paktları kuruyor, büyük devletlerle dengeli ilişkiler geliştiriyordu. Ankara, yabancı devlet adamlarının ve askerlerin ilgi gösterdiği bir başkent hâline gelmişti.

Bize kalırsa bu ziyaretin değeri, iki büyük askerin buluşmasından çok, Türkiye'nin o yıllarda kazandığı uluslararası saygınlığın bir göstergesi olmasında. Lozan'dan yalnızca dokuz yıl sonra, dünyanın en güçlü ülkelerinden birinin ordu komutanı Ankara'ya geliyor ve Türkiye'nin liderini ziyaret ediyordu. Ziyaretin ayrıntıları üzerine sonradan yazılan efsanevi anlatılar yerine, bu somut gerçek üzerinde durmak daha anlamlı.

Kore'de kesişen yollar

MacArthur'un adı Türk kamuoyunda en çok Kore Savaşı ile hatırlanır. 1950'de Kore'ye gönderilen Türk tugayı, Kunuri'de gösterdiği direnişle büyük ün kazandı. Bu savaş sırasında MacArthur, Birleşmiş Milletler kuvvetlerinin komutanıydı. 1932'de Ankara'yı ziyaret eden generalin, on sekiz yıl sonra Türk askerlerinin de içinde bulunduğu bir orduya komuta etmesi, tarihin ilginç kesişmelerinden biri.