#1Türkiye Cumhuriyeti'nin iki mareşalinden biri Atatürk, diğeri Fevzi Çakmak'tır. Bu yüzden Türkçede yalnızca "Mareşal" denildiğinde genellikle Fevzi Çakmak anlaşılır; İngilizce Wikipedia da bunu ayrıca not eder. Fevzi Paşa, İstanbul hükûmetinde Harbiye Nazırıyken Anadolu'ya silah gidişini kolaylaştırdı, 1920 baharında Ankara'ya geçti, Millî Mücadele'de hem bakan hem başbakan hem de genelkurmay başkanı oldu ve Cumhuriyet'in en uzun süre görev yapan genelkurmay başkanı olarak 1944'e kadar ordunun başında kaldı. Bu konu onun hayatını iki Wikipedia maddesi üzerinden izliyor ve iki maddenin ayrıştığı tarihleri ayrıca gösteriyor.
Arka plan: Anadolu Kavağı'ndan Rumeli'ye
Mustafa Fevzi, 12 Ocak 1876'da İstanbul'da, Anadolu Kavağı'nda doğdu. Türkçe Vikipedi'ye göre babası Çakmakoğullarından Topçu Albayı Ali Sırrı Bey, annesi Hesna Hanım'dır. Kuleli Askerî Lisesi'nden sonra 29 Nisan 1893'te Harbiye'ye girdi, 28 Ocak 1896'da piyade teğmeni olarak mezun oldu, ardından Erkân-ı Harbiye Mektebi'ni 25 Aralık 1898'de kurmay yüzbaşı olarak bitirdi. Türkçe maddeye göre İngilizce, Almanca, Fransızca, Rusça, Farsça, Arapça, Arnavutça ve Sırpça biliyordu.
1899'da 3. Ordu'ya bağlı Metroviçe'deki 18. Tümen'in kurmay heyetine verildi ve Balkanlar'daki Sırp ve Arnavut çetelerine karşı mücadeleye katıldı. 1907'de albay oldu. 1908'de İkinci Meşrutiyet ilan edildiğinde 35. Tümen komutanı ve Taşlıca mutasarrıfıydı. 1910'da Arnavutluk'taki ayaklanmayı bastırmakla görevli Kosova Kolordusu'nun kurmay başkanlığına atandı. Balkan Savaşı sırasında Vardar Ordusu'nun harekât şubesi müdürüydü. İngilizce maddeye göre Manastır Muharebesi sırasında, 16 Kasım 1912'de küçük kardeşi Muhtar Efendi Oblakovo tepelerinde şehit düştü.
Çanakkale: V. Kolordu ve Anafartalar
1913'te 5. Kolordu komutanlığına atandı ve Mart 1915'te tuğgeneral oldu. Türkçe maddeye göre Çanakkale'de V. Kolordu komutanı olarak 6 ve 13 Ağustos 1915 muharebelerine katıldı. 9 Ağustos'ta Vehip Paşa, Fevzi Paşa'nın kolordusunun son ihtiyatları olan 41. ve 28. alayları Arıburnu-Conkbayırı bölgesine gönderdi; madde bu iki alayın Conkbayırı'nın düşmana geçmemesine ve Albay Mustafa Kemal'in 10 Ağustos taarruzuna yardımcı olduğunu yazar.
Mustafa Kemal Bey'in rahatsızlığı üzerine Fevzi Paşa 10 Aralık 1915'te, kolordu komutanlığı üzerinde kalmak şartıyla, Anafartalar Grubu komutan vekilliğine getirildi; Mustafa Kemal 16 Aralık 1915'te cepheden ayrıldı. İki subayın yolu böylece ilk kez aynı komuta zincirinde kesişti. Fevzi Paşa savaş boyunca Kafkas ve Suriye cephelerinde de bulundu ve 1918'de ferik oldu.
Akış: Harbiye Nazırlığından Ankara'ya
Mondros Mütarekesi imzalandığında Fevzi Paşa sağlık nedeniyle İstanbul'daydı. 24 Aralık 1918'den 14 Mayıs 1919'a kadar Osmanlı Erkân-ı Harbiye Reisi oldu. İngilizce maddeye göre Nisan 1919'da İstanbul'da Şevket Turgut Paşa ve Cevat Paşa ile gizlice buluşup ordu müfettişlikleri kurulmasını öneren "Üçler Misakı" adlı raporu hazırladı ve Nisan sonunda Harbiye Nazırı'na sundu.
Şubat-Nisan 1920 arasında Ali Rıza Paşa ve Salih Hulusi Paşa hükûmetlerinde Harbiye Nazırı oldu. Türkçe madde, bu görevde Anadolu'daki millî harekete silah ve cephane gönderilmesini kolaylaştıran bir tutum izlediğini yazar. 16 Mart 1920'de İstanbul resmen işgal edilince Anadolu'ya geçmeye karar verdi ve 27 Nisan 1920'de Ankara'ya ulaştı; istasyonda Mustafa Kemal Paşa tarafından törenle karşılandı. Birinci dönem TBMM'ye Kozan milletvekili olarak katıldı. 26 Mayıs 1920'de İstanbul hükûmeti rütbesinin kaldırılmasına, nişanlarının geri alınmasına ve idamına karar verdi.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Bakan, başbakan, genelkurmay
3 Mayıs 1920'de Millî Müdafaa Vekili oldu. 24 Ocak 1921'de Mustafa Kemal Paşa İcra Vekilleri Heyeti Reisliği'nden ayrılınca, savunma bakanlığı üzerinde kalmak şartıyla bu görevi, yani başbakanlığı da üstlendi. İkinci İnönü zaferinden sonra 3 Nisan 1921'de TBMM kararıyla birinci ferikliğe yükseldi. İsmet Paşa Batı Cephesi komutanı olarak sürekli cephede bulunduğu için Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Vekilliği görevi de ona verildi. Türkçe maddeye göre Sakarya Meydan Muharebesi sırasında Başkomutan Mustafa Kemal Paşa ile birlikte harekâtı bizzat cephede yönetti.
14 Ocak 1922'de savunma bakanlığından, yaz aylarında da başbakanlıktan ayrıldı ve genelkurmay başkanı olarak Büyük Taarruz'un askerî planlarını hazırladı. 30 Ağustos 1922 Dumlupınar zaferinin ardından, 31 Ağustos'ta Başkomutan Mustafa Kemal Paşa'nın tavsiyesiyle TBMM tarafından mareşalliğe yükseltildi.
İngilizce maddeye göre 3 Mart 1924'te Türkiye Cumhuriyeti Genelkurmay Başkanı oldu. Türkçe maddeye göre Mustafa Kemal Paşa'nın askerlerin siyasete karışmaması gerektiği yolundaki talimatından sonra askerliği tercih etti ve 31 Ekim 1924'te Kozan milletvekilliğinden istifa etti. 12 Ocak 1944'te, 68 yaşında, yaş haddinden emekliye ayrıldı. Türkçe madde onu Cumhuriyet'in en uzun süre görev yapan genelkurmay başkanı olarak anar.
Türkçe maddeye göre 1946 seçimlerinde DP listesinden bağımsız aday olarak İstanbul milletvekili seçildi ve 22 yıl sonra yeniden Meclis'e girdi. Cumhurbaşkanlığı seçiminde İsmet İnönü'nün karşısında DP'nin adayı oldu ve 59 oy aldı. Madde, DP Genel Başkanı Celâl Bayar'ın "Devr-i sabık yaratmayacağız" sözünden sonra partiden ayrıldığını yazar. 19 Temmuz 1948'de Osman Bölükbaşı ile birlikte Millet Partisi'nin kurucuları arasında yer aldı ve partinin fahri başkanı oldu.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Archives of Turkish Armed Forces. Dosya sayfası
10 Nisan 1950 ve olaylı cenaze
1950 seçimlerinde Millet Partisi'nin adayıydı, ama seçimden birkaç hafta önce, 10 Nisan 1950'de İstanbul'da öldü. Türkçe maddeye göre ölümün ertesi günü radyoda müzik yayınının sürmesi protesto edildi; Radyoevi önünde gençlerle polis arasında çatışmalar çıktı. Cenaze Beyazıt Camii'nden kaldırılırken kalabalık hazırlanan programı durdurdu ve tabutun top arabasına konulmasına izin vermeyip elde taşıdı. Fevzi Çakmak, Eyüp'teki aile mezarlığına, kızının yanına defnedildi. İngilizce maddeye göre defin 12 Nisan 1950'deydi ve aile, naaşın Ankara'daki Devlet Mezarlığı'na nakli girişimini reddetti.
Fevzi Çakmak'ın hayatı, Osmanlı'nın son kurmay kuşağının Cumhuriyet ordusuna nasıl taşındığını gösterir. İstanbul hükûmetinde bakanken Anadolu'ya destek verdi, Ankara'da Mustafa Kemal'in en uzun soluklu askerî ortağı oldu ve Cumhuriyet'in ilk yirmi yılında orduyu yönetti. Emeklilikten sonra muhalefete geçmesi ve cenazesinde yaşanan olaylar ise çok partili hayata geçişin gerilimini yansıtır. Türkçe madde, 1927 ve 1936'da yayımlanan iki askerî eserini de listeler: Balkan Savaşı'nda Garp Cephesi üzerine konferanslar ve Büyük Harp'te Şark Cephesi hareketleri. Görsellerden biri onu Atatürk ile birlikte, diğeri tek başına gösterir.
Arka plan: Anadolu Kavağı'ndan Rumeli'ye
Mustafa Fevzi, 12 Ocak 1876'da İstanbul'da, Anadolu Kavağı'nda doğdu. Türkçe Vikipedi'ye göre babası Çakmakoğullarından Topçu Albayı Ali Sırrı Bey, annesi Hesna Hanım'dır. Kuleli Askerî Lisesi'nden sonra 29 Nisan 1893'te Harbiye'ye girdi, 28 Ocak 1896'da piyade teğmeni olarak mezun oldu, ardından Erkân-ı Harbiye Mektebi'ni 25 Aralık 1898'de kurmay yüzbaşı olarak bitirdi. Türkçe maddeye göre İngilizce, Almanca, Fransızca, Rusça, Farsça, Arapça, Arnavutça ve Sırpça biliyordu.
1899'da 3. Ordu'ya bağlı Metroviçe'deki 18. Tümen'in kurmay heyetine verildi ve Balkanlar'daki Sırp ve Arnavut çetelerine karşı mücadeleye katıldı. 1907'de albay oldu. 1908'de İkinci Meşrutiyet ilan edildiğinde 35. Tümen komutanı ve Taşlıca mutasarrıfıydı. 1910'da Arnavutluk'taki ayaklanmayı bastırmakla görevli Kosova Kolordusu'nun kurmay başkanlığına atandı. Balkan Savaşı sırasında Vardar Ordusu'nun harekât şubesi müdürüydü. İngilizce maddeye göre Manastır Muharebesi sırasında, 16 Kasım 1912'de küçük kardeşi Muhtar Efendi Oblakovo tepelerinde şehit düştü.
Çanakkale: V. Kolordu ve Anafartalar
1913'te 5. Kolordu komutanlığına atandı ve Mart 1915'te tuğgeneral oldu. Türkçe maddeye göre Çanakkale'de V. Kolordu komutanı olarak 6 ve 13 Ağustos 1915 muharebelerine katıldı. 9 Ağustos'ta Vehip Paşa, Fevzi Paşa'nın kolordusunun son ihtiyatları olan 41. ve 28. alayları Arıburnu-Conkbayırı bölgesine gönderdi; madde bu iki alayın Conkbayırı'nın düşmana geçmemesine ve Albay Mustafa Kemal'in 10 Ağustos taarruzuna yardımcı olduğunu yazar.
Mustafa Kemal Bey'in rahatsızlığı üzerine Fevzi Paşa 10 Aralık 1915'te, kolordu komutanlığı üzerinde kalmak şartıyla, Anafartalar Grubu komutan vekilliğine getirildi; Mustafa Kemal 16 Aralık 1915'te cepheden ayrıldı. İki subayın yolu böylece ilk kez aynı komuta zincirinde kesişti. Fevzi Paşa savaş boyunca Kafkas ve Suriye cephelerinde de bulundu ve 1918'de ferik oldu.
Akış: Harbiye Nazırlığından Ankara'ya
Mondros Mütarekesi imzalandığında Fevzi Paşa sağlık nedeniyle İstanbul'daydı. 24 Aralık 1918'den 14 Mayıs 1919'a kadar Osmanlı Erkân-ı Harbiye Reisi oldu. İngilizce maddeye göre Nisan 1919'da İstanbul'da Şevket Turgut Paşa ve Cevat Paşa ile gizlice buluşup ordu müfettişlikleri kurulmasını öneren "Üçler Misakı" adlı raporu hazırladı ve Nisan sonunda Harbiye Nazırı'na sundu.
Şubat-Nisan 1920 arasında Ali Rıza Paşa ve Salih Hulusi Paşa hükûmetlerinde Harbiye Nazırı oldu. Türkçe madde, bu görevde Anadolu'daki millî harekete silah ve cephane gönderilmesini kolaylaştıran bir tutum izlediğini yazar. 16 Mart 1920'de İstanbul resmen işgal edilince Anadolu'ya geçmeye karar verdi ve 27 Nisan 1920'de Ankara'ya ulaştı; istasyonda Mustafa Kemal Paşa tarafından törenle karşılandı. Birinci dönem TBMM'ye Kozan milletvekili olarak katıldı. 26 Mayıs 1920'de İstanbul hükûmeti rütbesinin kaldırılmasına, nişanlarının geri alınmasına ve idamına karar verdi.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Bakan, başbakan, genelkurmay
3 Mayıs 1920'de Millî Müdafaa Vekili oldu. 24 Ocak 1921'de Mustafa Kemal Paşa İcra Vekilleri Heyeti Reisliği'nden ayrılınca, savunma bakanlığı üzerinde kalmak şartıyla bu görevi, yani başbakanlığı da üstlendi. İkinci İnönü zaferinden sonra 3 Nisan 1921'de TBMM kararıyla birinci ferikliğe yükseldi. İsmet Paşa Batı Cephesi komutanı olarak sürekli cephede bulunduğu için Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Vekilliği görevi de ona verildi. Türkçe maddeye göre Sakarya Meydan Muharebesi sırasında Başkomutan Mustafa Kemal Paşa ile birlikte harekâtı bizzat cephede yönetti.
14 Ocak 1922'de savunma bakanlığından, yaz aylarında da başbakanlıktan ayrıldı ve genelkurmay başkanı olarak Büyük Taarruz'un askerî planlarını hazırladı. 30 Ağustos 1922 Dumlupınar zaferinin ardından, 31 Ağustos'ta Başkomutan Mustafa Kemal Paşa'nın tavsiyesiyle TBMM tarafından mareşalliğe yükseltildi.
Dikkat: yanlış bilinen
Cumhuriyet: siyaset mi ordu muİki madde bazı tarihlerde ayrışır. Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Vekilliği'ne getirilişi Türkçe maddede 3 Ağustos 1921, İngilizce maddede 5 Ağustos 1921'dir; İngilizce madde ayrıca 9 Kasım 1920'de bu görevin geçici olarak ek görev şeklinde verildiğini yazar. Başbakanlıktan ayrılışı Türkçe maddede 9 Temmuz 1922, İngilizce maddede 12 Temmuz 1922'dir. Bu yüzden bu iki olayın gününü metinde vermedik.
İngilizce maddeye göre 3 Mart 1924'te Türkiye Cumhuriyeti Genelkurmay Başkanı oldu. Türkçe maddeye göre Mustafa Kemal Paşa'nın askerlerin siyasete karışmaması gerektiği yolundaki talimatından sonra askerliği tercih etti ve 31 Ekim 1924'te Kozan milletvekilliğinden istifa etti. 12 Ocak 1944'te, 68 yaşında, yaş haddinden emekliye ayrıldı. Türkçe madde onu Cumhuriyet'in en uzun süre görev yapan genelkurmay başkanı olarak anar.
Dikkat: yanlış bilinen
1946-1950: muhalefet yıllarıGörev süresi için Türkçe Vikipedi "23 yıl" der. Bu süre ancak Ankara'daki vekillik görevinin başladığı 1921'den, hatta 1920 sonundaki geçici görevden sayılırsa tutar; 3 Mart 1924'ten 12 Ocak 1944'e kadar geçen süre yirmi yıla yakındır. Hangi başlangıç alınırsa alınsın, en uzun görev yapan genelkurmay başkanı olduğu bilgisi değişmez.
Türkçe maddeye göre 1946 seçimlerinde DP listesinden bağımsız aday olarak İstanbul milletvekili seçildi ve 22 yıl sonra yeniden Meclis'e girdi. Cumhurbaşkanlığı seçiminde İsmet İnönü'nün karşısında DP'nin adayı oldu ve 59 oy aldı. Madde, DP Genel Başkanı Celâl Bayar'ın "Devr-i sabık yaratmayacağız" sözünden sonra partiden ayrıldığını yazar. 19 Temmuz 1948'de Osman Bölükbaşı ile birlikte Millet Partisi'nin kurucuları arasında yer aldı ve partinin fahri başkanı oldu.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Archives of Turkish Armed Forces. Dosya sayfası
10 Nisan 1950 ve olaylı cenaze
1950 seçimlerinde Millet Partisi'nin adayıydı, ama seçimden birkaç hafta önce, 10 Nisan 1950'de İstanbul'da öldü. Türkçe maddeye göre ölümün ertesi günü radyoda müzik yayınının sürmesi protesto edildi; Radyoevi önünde gençlerle polis arasında çatışmalar çıktı. Cenaze Beyazıt Camii'nden kaldırılırken kalabalık hazırlanan programı durdurdu ve tabutun top arabasına konulmasına izin vermeyip elde taşıdı. Fevzi Çakmak, Eyüp'teki aile mezarlığına, kızının yanına defnedildi. İngilizce maddeye göre defin 12 Nisan 1950'deydi ve aile, naaşın Ankara'daki Devlet Mezarlığı'na nakli girişimini reddetti.
Dikkat: yanlış bilinen
Ölüm yeri iki maddede farklı geçer: Türkçe Vikipedi İstanbul'daki Teşvikiye Sağlık Yurdu'nda öldüğünü, İngilizce Wikipedia Teşvikiye'deki evinde öldüğünü yazar. İkisi de Teşvikiye'yi verdiği için semti kesin, binayı belirsiz kabul ediyoruz.
Tarih notu
Bugünkü anlamıKronoloji: 12 Ocak 1876 doğum. 28 Ocak 1896 teğmenlik. Ağustos 1915 Anafartalar'da V. Kolordu. 10 Aralık 1915 Anafartalar Grubu komutan vekilliği. 24 Aralık 1918 Erkân-ı Harbiye Reisliği. Şubat-Nisan 1920 Harbiye Nazırlığı. 27 Nisan 1920 Ankara'ya geliş. 3 Mayıs 1920 Millî Müdafaa Vekilliği. 24 Ocak 1921 İcra Vekilleri Heyeti Reisliği. 31 Ağustos 1922 mareşallik. 3 Mart 1924 Genelkurmay Başkanlığı. 12 Ocak 1944 emeklilik. 10 Nisan 1950 ölüm.
Fevzi Çakmak'ın hayatı, Osmanlı'nın son kurmay kuşağının Cumhuriyet ordusuna nasıl taşındığını gösterir. İstanbul hükûmetinde bakanken Anadolu'ya destek verdi, Ankara'da Mustafa Kemal'in en uzun soluklu askerî ortağı oldu ve Cumhuriyet'in ilk yirmi yılında orduyu yönetti. Emeklilikten sonra muhalefete geçmesi ve cenazesinde yaşanan olaylar ise çok partili hayata geçişin gerilimini yansıtır. Türkçe madde, 1927 ve 1936'da yayımlanan iki askerî eserini de listeler: Balkan Savaşı'nda Garp Cephesi üzerine konferanslar ve Büyük Harp'te Şark Cephesi hareketleri. Görsellerden biri onu Atatürk ile birlikte, diğeri tek başına gösterir.
Kaynaklar
- Vikipedi, Fevzi Çakmak maddesi (tr.wikipedia.org)
- İngilizce Wikipedia, Fevzi Çakmak maddesi (en.wikipedia.org)