#1Büyük Taarruz'un en çok anlatılan sahnelerinden biri, Yunan generali Nikolaos Trikupis'in 2 Eylül 1922'de Uşak'ta esir alınmasıdır. Hikâyenin bilinen en ilginç ayrıntısı ise Trikupis'in kendi ordusunun başkomutanlığına atandığını Uşak'ta Mustafa Kemal Paşa'dan öğrenmesidir. Bu yazıda Trikupis'in taarruz öncesindeki yerini, esir düşmesine giden günleri ve olayın anlamını ele alıyoruz.
Arka plan: Trikupis kimdi?
Büyük Taarruz başladığında General Nikolaos Trikupis, Yunan Küçük Asya Ordusu'nun 1. Kolordu komutanıydı. Karargâhı Afyon'daydı ve cephenin güney kesimini, yani Türk taarruzunun ağırlık merkezinin yöneldiği bölgeyi savunuyordu. Kolordusundaki 1., 4., 5. ve 12. Piyade Tümenlerinin hepsi cephe hattındaydı.
Küçük Asya Ordusu Komutanı General Hacianestis'in daha önce aldığı iki karar, Trikupis'in elini zayıflatmıştı: 1. Kolordu komutanının ihtiyattaki 2. Kolordu'ya savaş durumunda emir verme yetkisi kaldırılmış ve 1. Kolordu'nun ihtiyat tümenleri de cepheye yayılmıştı. Böylece Trikupis ihtiyatsız kalmıştı.
Görsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, yazar: TengriTürkMenen. Dosya sayfası
Olayın akışı
27 Ağustos'ta cephenin yarılmasıyla Trikupis'in 1. Kolordusu ikiye bölündü. Kolordu karargâhı ve birliklerin bir kısmı kuzeybatıya, İlbulak Dağı çevresine çekildi; General Frangu'nun 1. Tümeni ise Dumlupınar'a çekildi. 30 Ağustos'taki Başkomutanlık Meydan Muharebesi'nde Trikupis'in grubu Murat Dağı eteklerindeki torbada ağır kayıp verdi.
Kaynaklara göre Trikupis, kurmaylarının bir kısmı ve yaklaşık 10.000 askerle Kızıltaş vadisinden gece karanlığında kaçmayı başardı. Ancak takipteki Türk birliklerinden kurtulamadı ve 2 Eylül'de Uşak'ta, yanındaki yaklaşık 6.000 askerle birlikte Türk kuvvetlerine teslim oldu. Vikipedi'nin Büyük Taarruz maddesi esir alma olayının Afyonlu Ahmet Çavuş önderliğinde gerçekleştiğini belirtir.
Bu ayrıntı Yunan komuta zincirinin taarruz sırasındaki durumunu gösterir. 26 Ağustos akşamı 5. Süvari Kolordusu İzmir-Afyon telgraf ve demiryolu bağlantısını kesmişti. Cephedeki komutanlar İzmir'deki Küçük Asya Ordusu karargâhıyla sağlıklı haberleşemiyordu. Bozgun büyüyünce Atina'daki hükûmet Hacianestis'i görevden alıp yerine Trikupis'i atadı, ama Trikupis o sırada çekilen birliklerle birlikte takip altındaydı ve haber kendisine ulaşmadan esir düştü.
Fotoğraftaki sahne
Commons'taki arşiv fotoğrafının başlığı, Trikupis'in kılıcını Mustafa Kemal Paşa'ya teslim ettiğini söyler. Kaynaklarımız karşılaşmanın ayrıntılarını, yani kimin ne söylediğini kelimesi kelimesine aktarmaz; bu yüzden bu konuda dolaşan uzun diyalogları doğrulanmış alıntı olarak vermiyoruz. Doğrulanabilen kısım, karşılaşmanın Uşak'ta gerçekleştiği ve Trikupis'in atama haberini burada öğrendiğidir.
Kimler vardı?
Trikupis'in esir alınması Yunan cephe ordusunun komuta yapısının fiilen çöktüğünü gösterdi. 1 Eylül'de başlayan takip harekâtında Türk ordusu üç koldan ilerleyerek 1 Eylül'de Uşak'ı, 2 Eylül'de Eskişehir'i, 6 Eylül'de Balıkesir ve Bilecik'i, 7 Eylül'de Aydın'ı, 8 Eylül'de Manisa'yı aldı ve 9 Eylül'de İzmir'e girdi. Büyük Taarruz boyunca esir alınan 20.826 Yunan askerinden 23 inşaat taburu kuruldu ve bu taburlar yıkılan karayolu ve demiryollarının onarımında çalıştırıldı.
Bugünkü anlamı
Uşak'ta Trikupis'in esir alınması, Büyük Taarruz'un hızını anlatan simgesel bir olay olarak hatırlanır. Uşak'ın geri alındığı 1 Eylül, kentin kurtuluş günü olarak anılır. Olay aynı zamanda, bir savaşta haberleşmenin kopmasının bir ordunun komuta zincirine neler yapabileceğini gösteren bir örnektir.
Arka plan: Trikupis kimdi?
Büyük Taarruz başladığında General Nikolaos Trikupis, Yunan Küçük Asya Ordusu'nun 1. Kolordu komutanıydı. Karargâhı Afyon'daydı ve cephenin güney kesimini, yani Türk taarruzunun ağırlık merkezinin yöneldiği bölgeyi savunuyordu. Kolordusundaki 1., 4., 5. ve 12. Piyade Tümenlerinin hepsi cephe hattındaydı.
Küçük Asya Ordusu Komutanı General Hacianestis'in daha önce aldığı iki karar, Trikupis'in elini zayıflatmıştı: 1. Kolordu komutanının ihtiyattaki 2. Kolordu'ya savaş durumunda emir verme yetkisi kaldırılmış ve 1. Kolordu'nun ihtiyat tümenleri de cepheye yayılmıştı. Böylece Trikupis ihtiyatsız kalmıştı.
Tarih notu
Kronoloji:
- 25 Ağustos 1922: Bir şeyler olacağından şüphelenen Trikupis, Tınaztepe gerisine 7. Yunan Tümeni'nden iki alay getirtir.
- 26 Ağustos 1922: Türk taarruzu başlar.
- 26-27 Ağustos gecesi: Trikupis Kalecik Sivrisi yönünde bir gece taarruzu düşünür.
- 27 Ağustos 1922: Cephe yarılır; 1. Kolordu ikiye bölünür.
- 30 Ağustos 1922: Başkomutanlık Meydan Muharebesi.
- 30 Ağustos sonrası, gece: Trikupis ve yaklaşık 10.000 asker Kızıltaş vadisinden kaçar.
- 1 Eylül 1922: Uşak geri alınır.
- 2 Eylül 1922: Trikupis ve 6.000 asker Uşak'ta teslim olur.
- 25 Ağustos 1922: Bir şeyler olacağından şüphelenen Trikupis, Tınaztepe gerisine 7. Yunan Tümeni'nden iki alay getirtir.
- 26 Ağustos 1922: Türk taarruzu başlar.
- 26-27 Ağustos gecesi: Trikupis Kalecik Sivrisi yönünde bir gece taarruzu düşünür.
- 27 Ağustos 1922: Cephe yarılır; 1. Kolordu ikiye bölünür.
- 30 Ağustos 1922: Başkomutanlık Meydan Muharebesi.
- 30 Ağustos sonrası, gece: Trikupis ve yaklaşık 10.000 asker Kızıltaş vadisinden kaçar.
- 1 Eylül 1922: Uşak geri alınır.
- 2 Eylül 1922: Trikupis ve 6.000 asker Uşak'ta teslim olur.
Görsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, yazar: TengriTürkMenen. Dosya sayfası
Olayın akışı
27 Ağustos'ta cephenin yarılmasıyla Trikupis'in 1. Kolordusu ikiye bölündü. Kolordu karargâhı ve birliklerin bir kısmı kuzeybatıya, İlbulak Dağı çevresine çekildi; General Frangu'nun 1. Tümeni ise Dumlupınar'a çekildi. 30 Ağustos'taki Başkomutanlık Meydan Muharebesi'nde Trikupis'in grubu Murat Dağı eteklerindeki torbada ağır kayıp verdi.
Kaynaklara göre Trikupis, kurmaylarının bir kısmı ve yaklaşık 10.000 askerle Kızıltaş vadisinden gece karanlığında kaçmayı başardı. Ancak takipteki Türk birliklerinden kurtulamadı ve 2 Eylül'de Uşak'ta, yanındaki yaklaşık 6.000 askerle birlikte Türk kuvvetlerine teslim oldu. Vikipedi'nin Büyük Taarruz maddesi esir alma olayının Afyonlu Ahmet Çavuş önderliğinde gerçekleştiğini belirtir.
Ek bilgi
Atama haberi neden ulaşmadı?Trikupis'in yanında kurmayları da esir alındı. Esir düşen general ve subaylar Mustafa Kemal Paşa'nın karargâhına götürüldü. Kaynaklara göre Trikupis Yunan ordusunun başkomutanlığına atandığını Uşak'ta Mustafa Kemal Paşa'dan öğrendi: Atama kararı cepheyle iletişim koptuğu için kendisine ulaşmamıştı.
Bu ayrıntı Yunan komuta zincirinin taarruz sırasındaki durumunu gösterir. 26 Ağustos akşamı 5. Süvari Kolordusu İzmir-Afyon telgraf ve demiryolu bağlantısını kesmişti. Cephedeki komutanlar İzmir'deki Küçük Asya Ordusu karargâhıyla sağlıklı haberleşemiyordu. Bozgun büyüyünce Atina'daki hükûmet Hacianestis'i görevden alıp yerine Trikupis'i atadı, ama Trikupis o sırada çekilen birliklerle birlikte takip altındaydı ve haber kendisine ulaşmadan esir düştü.
Fotoğraftaki sahne
Commons'taki arşiv fotoğrafının başlığı, Trikupis'in kılıcını Mustafa Kemal Paşa'ya teslim ettiğini söyler. Kaynaklarımız karşılaşmanın ayrıntılarını, yani kimin ne söylediğini kelimesi kelimesine aktarmaz; bu yüzden bu konuda dolaşan uzun diyalogları doğrulanmış alıntı olarak vermiyoruz. Doğrulanabilen kısım, karşılaşmanın Uşak'ta gerçekleştiği ve Trikupis'in atama haberini burada öğrendiğidir.
Kimler vardı?
- General Nikolaos Trikupis: Yunan 1. Kolordu komutanı; esir düştüğünde, bilmeden, Yunan ordusunun başkomutanı
- Afyonlu Ahmet Çavuş: kaynaklarda esir alma olayında adı geçen Türk askeri
- Mustafa Kemal Paşa: Trikupis'i karargâhında kabul eden ve atamayı ona bildiren Başkomutan
- General Hacianestis: görevden alınan Küçük Asya Ordusu komutanı
Dikkat: yanlış bilinen
SonuçlarSık görülen bir yanlış, Trikupis'in "Yunan başkomutanı olarak savaşı yönettiği"dir. Doğrusu: Taarruz boyunca Trikupis bir kolordu komutanıydı; Küçük Asya Ordusu'nun komutanı İzmir'deki General Hacianestis'ti. Başkomutanlığa atanması bozgun sırasında yapıldı ve Trikupis bunu ancak esir düştükten sonra öğrendi. Bir başka yanlış da esir sayısının tek bir rakamla verilmesidir: Kaynaklar Trikupis'le birlikte teslim olan askerleri yaklaşık 6.000, bütün Büyük Taarruz boyunca esir düşen Yunan askerlerini ise 20.826 olarak verir.
Trikupis'in esir alınması Yunan cephe ordusunun komuta yapısının fiilen çöktüğünü gösterdi. 1 Eylül'de başlayan takip harekâtında Türk ordusu üç koldan ilerleyerek 1 Eylül'de Uşak'ı, 2 Eylül'de Eskişehir'i, 6 Eylül'de Balıkesir ve Bilecik'i, 7 Eylül'de Aydın'ı, 8 Eylül'de Manisa'yı aldı ve 9 Eylül'de İzmir'e girdi. Büyük Taarruz boyunca esir alınan 20.826 Yunan askerinden 23 inşaat taburu kuruldu ve bu taburlar yıkılan karayolu ve demiryollarının onarımında çalıştırıldı.
Bugünkü anlamı
Uşak'ta Trikupis'in esir alınması, Büyük Taarruz'un hızını anlatan simgesel bir olay olarak hatırlanır. Uşak'ın geri alındığı 1 Eylül, kentin kurtuluş günü olarak anılır. Olay aynı zamanda, bir savaşta haberleşmenin kopmasının bir ordunun komuta zincirine neler yapabileceğini gösteren bir örnektir.
Kaynaklar
- Vikipedi, Büyük Taarruz maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Başkomutanlık Meydan Muharebesi maddesi (tr.wikipedia.org)