İstanbul Antlaşması (29 Eylül 1913): Edirne'nin geri alınması diplomasiyle mühürleniyor

Kaybedilen savaşın ardından bir kazanım

29 Eylül 1913'te İstanbul'da Osmanlı Devleti ile Bulgaristan arasında bir barış antlaşması imzalandı. Bu antlaşma, Balkan Savaşları'nın Osmanlı açısından en acı dönemini kapatan, ama aynı zamanda küçük de olsa bir kazanımı kalıcı hâle getiren bir belgeydi. İkinci Balkan Savaşı sırasında geri alınan Edirne, Kırklareli ve Dimetoka, bu antlaşmayla resmen Osmanlı toprağı olarak tanındı.

İstanbul Antlaşması, bugünkü Türkiye'nin Trakya sınırının oluşumunda önemli bir adımdı. Bu sınır, Birinci Dünya Savaşı ve Milli Mücadele'nin çalkantılarından geçtikten sonra Lozan'da büyük ölçüde yeniden çizildi.

Birinci Balkan Savaşı'nın yıkımı

Ekim 1912'de başlayan Birinci Balkan Savaşı, Osmanlı Devleti için bir felaket oldu. Bulgaristan, Sırbistan, Yunanistan ve Karadağ'ın ortak saldırısı karşısında Osmanlı orduları birkaç hafta içinde Rumeli'nin büyük kısmını kaybetti. Bulgar orduları Çatalca hatlarına kadar ilerledi. Edirne, aylarca süren bir kuşatmanın ardından Mart 1913'te düştü.

30 Mayıs 1913'te imzalanan Londra Antlaşması'yla Osmanlı Devleti, Midye-Enez hattının batısındaki toprakların tamamını kaybetti. Edirne de bu hattın batısında kalıyordu. Yüzyıllarca Osmanlı başkentlerinden biri olmuş, Selimiye Camii'nin gölgesinde büyümüş bir şehir artık Bulgaristan'a bırakılmıştı.

Müttefikler arasında savaş

Londra Antlaşması'ndan kısa süre sonra Balkan müttefikleri, ele geçirdikleri toprakların paylaşımı konusunda birbirine düştü. Bulgaristan, Makedonya'da daha büyük bir pay istiyordu. Sırbistan ve Yunanistan buna karşı çıktı. 29 Haziran 1913'te Bulgaristan, eski müttefiklerine saldırdı ve İkinci Balkan Savaşı başladı. Kısa süre sonra Romanya da Bulgaristan'a karşı savaşa katıldı.

Bulgaristan'ın bütün kuvvetlerini batıya kaydırmak zorunda kalması, Osmanlı Devleti'ne bir fırsat verdi. Osmanlı ordusu, Temmuz 1913'te harekete geçti ve Midye-Enez hattını aşarak ilerledi. Bulgar kuvvetleri ciddi bir direniş gösteremedi. 21-22 Temmuz 1913'te Osmanlı birlikleri Edirne'ye girdi. Bu harekâtta Kurmay Binbaşı Mustafa Kemal de Bolayır'daki kolordunun kurmay başkanı olarak yer aldı.

Bükreş'ten İstanbul'a

İkinci Balkan Savaşı, 10 Ağustos 1913'te Bükreş Antlaşması'yla sona erdi. Bulgaristan, Makedonya'daki taleplerinin büyük kısmından vazgeçmek zorunda kaldı; Güney Dobruca'yı da Romanya'ya bıraktı. Ancak Osmanlı Devleti Bükreş'teki görüşmelere katılmamıştı. Edirne'nin geleceği, Osmanlı ile Bulgaristan arasında ayrıca görüşülecekti.

Büyük devletler başlangıçta Osmanlı'nın Edirne'yi geri almasına karşı çıktı ve Londra Antlaşması'nın çizdiği sınıra uyulmasını istedi. Ancak Osmanlı Devleti şehirden çekilmeyi reddetti. Bulgaristan da yeni bir savaşı göze alacak durumda değildi. Sonunda iki taraf, doğrudan görüşmelerle bir uzlaşma aramaya karar verdi.

Antlaşmanın hükümleri

İstanbul Antlaşması'yla Meriç Nehri, büyük ölçüde iki ülke arasındaki sınır olarak belirlendi. Edirne, Kırklareli ve Dimetoka Osmanlı Devleti'nde kaldı. Bulgaristan ise Batı Trakya üzerinden Ege'ye çıkışını korudu. Antlaşmada, iki ülkede yaşayan azınlıkların hakları da düzenlendi. Osmanlı topraklarında kalan Bulgarların ve Bulgaristan'da kalan Müslümanların dini ve kültürel hakları güvence altına alındı.

Antlaşmaya ek bir protokolle, sınır boyunca yaşayan halkların karşılıklı ve gönüllü olarak yer değiştirmesi öngörüldü. Bu düzenleme, Balkanlar'da nüfus mübadelesinin ilk resmî örneklerinden biri olarak kabul edilir. On yıl sonra Lozan'da Türkiye ve Yunanistan arasında yapılan büyük mübadelenin bir öncülü sayılabilir.

Edirne'ye giriş

Osmanlı kuvvetlerinin Edirne'ye girişi, savaşın en çok anlatılan sahnelerinden biri oldu. Öncü süvari birlikleri şehre ulaştığında Bulgar garnizonu çoktan çekilmişti. Şehrin halkı, Osmanlı askerlerini büyük bir sevinçle karşıladı. Harekâtı yöneten komutanlar arasında Kurmay Yarbay Enver Bey de vardı ve Edirne'nin geri alınması onun ününü büyük ölçüde artırdı. Bu ün, kısa süre sonra Harbiye Nazırlığına uzanan yükselişinin de bir basamağı oldu.

Edirne'nin geri alınması, Osmanlı ordusu içinde de yeni bir umut yarattı. Birinci Balkan Savaşı'ndaki ağır yenilgilerin ardından ordu, kendine olan güvenini bir ölçüde geri kazandı. Ancak bu harekâtın bir savaş zaferinden çok, rakibin başka cephelerde meşgul olmasından yararlanan bir ilerleme olduğu da açıktı. Ordunun yeniden yapılandırılması ihtiyacı ortadan kalkmamıştı ve sonraki aylarda bu yönde kapsamlı adımlar atıldı.

Ordudaki ve basındaki yankılar

Antlaşma imzalandığında İstanbul basını, Edirne'nin kurtarılmasını uzun yazılarla kutladı. Şehrin yeniden Osmanlı yönetimine geçmesi, Balkan Savaşları boyunca biriken acıların bir ölçüde hafiflemesi gibi karşılandı. Edirne'de yapılan törenlerde, şehrin tarihî camileri ve çarşıları yeniden ziyaretçilerle doldu. Savaş sırasında hasar gören yapıların onarılması için çalışmalar başlatıldı.

Batı Trakya'nın kaderi

Batı Trakya'nın Bulgaristan'a bırakılması, bölgedeki Türk halkı için zor bir durumdu. Ağustos 1913'te bölgede Garbi Trakya Hükümeti adıyla geçici bir yönetim kurulmuştu. Ancak İstanbul Antlaşması'nın imzalanmasıyla Osmanlı Devleti bu yönetimi desteklemeyi bıraktı ve bölge Bulgaristan'a teslim edildi. Batı Trakya, Birinci Dünya Savaşı'nın sonunda Yunanistan'a geçti.

Edirne'nin anlamı

Edirne'nin geri alınması, Balkan Savaşları'nın yarattığı yıkım ortamında moral açısından büyük bir anlam taşıdı. Osmanlı kamuoyu, bu gelişmeyi bir zafer olarak kutladı. Ancak bu zaferin bedeli de ağırdı: Rumeli'nin büyük kısmı kaybedilmiş, yüz binlerce Müslüman göçmen Anadolu'ya sığınmıştı. Bu göç dalgası, Osmanlı toplumunun yapısını derinden değiştirdi.

Bize kalırsa İstanbul Antlaşması'nın asıl önemi, Edirne'yi Türk topraklarında tutan ilk diplomatik belge olmasında. Milli Mücadele yıllarında Misak-ı Milli, Batı Trakya'nın geleceği için halkoylaması isterken, Doğu Trakya'yı yurdun ayrılmaz bir parçası saydı. Edirne, 1920'de Yunan işgaline uğradı; ama 1922'de Mudanya Ateşkesi'yle yeniden Türk yönetimine döndü ve Lozan'da kalıcı olarak Türkiye'nin parçası oldu. 1913'teki antlaşma, bu sonucun öncüsüydü.