19 Haziran 1547'de Osmanlı Devleti ile Habsburglar arasında bir ahidname imzalandı. Türkçe kaynaklarda çoğunlukla İstanbul Antlaşması, bazı kaynaklarda ise Edirne Antlaşması olarak geçen bu belge, Batı literatüründe "Truce of Adrianople" (Edirne Mütarekesi) adıyla bilinir. Avusturya arşidükü I. Ferdinand bu belgeyle Osmanlı'nın Macaristan üzerindeki hâkimiyetini tanıdı ve elindeki Macar toprakları için yıllık vergi ödemeyi kabul etti. İmparator V. Karl da antlaşmaya dahil edildi. 1547 Edirne Mütarekesi metninin ilk sayfasıGörsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Arka plan: 1533'ten 1547'ye
1533'teki sözlü İstanbul uzlaşmasıyla Ferdinand, Macaristan'ın batısındaki küçük bir bölge dışında Macar tahtı üzerindeki iddiasını askıya almış ve János Zápolya'nın krallığını tanımıştı. Ancak 22 Temmuz 1540'ta Zápolya öldü. Eşi Izabela Jagiellonka, Zápolya'nın ölümünden birkaç gün önce doğan oğlu János Zsigmond adına naip olarak Macaristan'ı yönetmek için Kanuni'den onay aldı. Ferdinand ise Ekim 1540'ta Budin'i kuşattı, ancak başarılı olamadı.
Ertesi yıl Ferdinand'a bağlı bir ordu 4 Mayıs 1541'de Budin'i yeniden kuşattı. Kanuni önce Rumeli beylerbeyi Divane Hüsrev Paşa'yı, ardından üçüncü vezir Sokollu Mehmed Paşa'yı Budin'e gönderdi, kendisi de 23 Haziran 1541'de sefere çıktı. Öncü kuvvetler 10 Temmuz'da Budin'e ulaştı ve 21 Ağustos'ta kuşatma kaldırıldı. Bu seferle Budin doğrudan Osmanlı yönetimine alındı. 1542'de Ferdinand Budin ve Peşte'yi yeniden kuşatınca Kanuni 23 Nisan 1543'te Edirne'den yeni bir sefere çıktı. Araştırmamız, antlaşmanın 1543 Estergon kuşatması gibi önemli Osmanlı zaferlerinin ardından geldiğini öne çıkarıyor.
Dikkat: yanlış bilinen
Türk literatürünün 1547 antlaşması bahsi, 1533 uzlaşmasının tarihini 22 Haziran 1533 olarak verirken aynı ansiklopedinin 1533 maddesi ve Batı literatürü bu tarihi 22 Temmuz 1533 olarak yazar. Vergi birimi de kaynaklarda farklı adlandırılır: Türk literatürü yıllık 30.000 duka, Batı literatürü 30.000 altın florin yazar. Miktar aynıdır; fark, dönemin altın sikkeleri için kullanılan adlardan kaynaklanır. Antlaşmanın adı da farklıdır: Türkçe kaynaklar belgenin İstanbul'da imzalandığını yazar, İngilizce literatür ise ona Edirne'nin adını verir.
Görüşmeler
Ferdinand'ın İstanbul'a gönderdiği elçilik heyetinin görüşmeleri sonucunda Kasım 1545'te yaklaşık 18 ay sürecek bir ateşkes yapıldı. Ateşkesin süresi dolarken, Haziran 1547'de V. Karl'ın gönderdiği elçi Gerhard Veltwick'in de katılmasıyla Kutsal Roma İmparatorluğu ile Osmanlı Devleti arasında barış görüşmeleri başladı.
Antlaşmanın içeriği
19 Haziran 1547'de İstanbul'da imzalanan belge Osmanlı Türkçesiyle yazılmıştı ve şartları Osmanlı tarafından belirlenmişti. Ahitte Süleyman, Ferdinand ve V. Karl'ın adları geçiyordu. Başlıca şartlar şunlardı:
Antlaşma beş yıl geçerli olacaktı.
Macaristan'da Osmanlı kontrolündeki yerler Osmanlı'da kalacaktı.
Habsburgların elindeki Macar toprakları için Osmanlı'ya yıllık 30.000 duka vergi ödenecekti.
Antlaşma süresince iki taraf birbirine saldırmayacaktı.
İki tarafın tüccarları, kanunlarda belirtilen vergileri ödedikten sonra serbestçe ticaret yapabilecekti.
Osmanlı ile iyi ilişkileri olan Fransa ve Venedik de antlaşmaya dahil edildi. Antlaşma 1 Ağustos'ta V. Karl, 26 Ağustos'ta Ferdinand ve 8 Ekim'de Kanuni tarafından onaylandı. Hans Bocksberger'in I. Ferdinand portresiGörsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Hans Bocksberger the Elder. Dosya sayfası
Dikkat: yanlış bilinen
Türkçe ve yabancı kaynakların karşılaştırması: Türk literatürü 1547 belgesini Osmanlı ile Habsburglar arasındaki ilk yazılı antlaşma olarak tanımlar; bu, 1533 uzlaşmasının sözlü olduğu bilgisiyle uyumludur. Batı literatürünün 1533 bahsi ise 1533, 1547, 1568, 1573, 1576, 1584 ve 1591 uzlaşmalarının hepsinin sınırlı süreli mütarekeler olduğunu ve on altıncı yüzyıl boyunca gerçek bir barış antlaşması yapılmadığını vurgular. Aynı anlatım, bu uzlaşmalardan yalnızca 1547 mütarekesinin V. Karl tarafından onaylandığını belirtir; bu da Türkçe kaynaklardaki "V. Karl 1 Ağustos'ta onayladı" bilgisiyle örtüşür. Yani iki gelenek, belgenin yazılı ve imparator onaylı ilk metin olduğu noktasında birleşir, ancak onu "antlaşma" mı "mütareke" mi sayacakları konusunda ayrılır.
Habsburglar için anlamı
Araştırmamız, antlaşmanın Katolik Habsburglara doğu sınırında barış sağladığını ve böylece batıda Alman Protestan prenslerine karşı yoğunlaşabildiklerini gösteriyor. Gerçekten de V. Karl, 1547'de Mühlberg'de Protestan Şmalkalden Birliği'ne karşı savaşıyordu. Osmanlı açısından ise antlaşma, Macaristan'ın büyük bölümünün doğrudan yönetime alınmasını ve Habsburg vergisini resmîleştirdi; Kanuni'nin bir sonraki yıl (1548) ikinci İran seferine çıkabilmesi de batı cephesinin bu şekilde güvenceye alınmasıyla mümkün oldu.
Tarih notu
Kronoloji: 22 Temmuz 1540: János Zápolya ölür. 1541: Budin kuşatması kaldırılır; Budin Osmanlı yönetimine girer. 1543: Estergon dahil yeni kaleler alınır. Kasım 1545: 18 aylık ateşkes. 19 Haziran 1547: İstanbul (Edirne) ahidnamesi. 1 Ağustos / 26 Ağustos / 8 Ekim 1547: V. Karl, Ferdinand ve Kanuni'nin onayları. Temmuz 1551: Izabela–Ferdinand antlaşması; Erdel Habsburg himayesine geçer. 1551: Avusturya kuvvetlerinin Erdel'e girişi; antlaşma bozulur.
Antlaşmanın bozulması
Izabela Jagiellonka oğluyla birlikte Lipova'ya gönderildi ve Erdel'in yönetimi kendisine verildi. Ancak János Zsigmond'un vasisi György Martinuzzi (Frater György), Erdel meclisi tarafından kral naibi seçilmişti. Martinuzzi 1549'da Ferdinand ile gizli bir anlaşma yaptı ve Erdel'in Avusturya himayesine girmesi için çalıştı. Temmuz 1551'de Izabela ile Ferdinand arasında yapılan antlaşmayla Ferdinand Macaristan ve Erdel hükümdarı olarak tanındı.
Avusturya askerlerinin Osmanlı'ya bağlı Erdel'e girmesiyle 1547 antlaşması bozuldu. Araştırmamız da Ferdinand'ın bütün Macaristan üzerindeki iddiasını ancak antlaşmanın süresi 1551'de dolduğunda yeniden ileri sürdüğünü gösteriyor. Kanuni, Budin beylerbeyine ve Eflak ile Boğdan voyvodalarına Erdel'e yönelik saldırıya karşı koyma emri verdi. Erdel üzerine gönderilen Rumeli beylerbeyi Sokollu Mehmed Paşa, Beçe (Bečej), Beçkerek (Zrenjanin) ve Çanad (Cenad) ile birlikte on iki kaleyi aldı, Lipova'yı yeniden kontrol altına aldı; ancak Temeşvar kuşatması başarısız oldu ve İstanbul'a döndü. Temeşvar ertesi yıl, 1552'de alındı.
Ek bilgi
Belgenin iki sayfası bugün Wikimedia Commons'ta "Text of the Truce of Adrianople (1547)" adıyla yayımlanmaktadır; kapaktaki görsel bu metnin ilk sayfasıdır. Osmanlı ahidnamelerinin dili ve biçimi, padişahın tek taraflı bağışı geleneğini sürdürür: şartlar Osmanlı tarafından belirlenmiş, Habsburg tarafının ödemesi "vergi" olarak tanımlanmıştır.
Değerlendirme
1547 antlaşması, Kanuni döneminin Orta Avrupa'daki en güçlü anını belgeleyen metinlerden biridir. Habsburg hükümdarları, Macaristan'ın kendi ellerindeki küçük bölümü için Osmanlı'ya yıllık vergi ödemeyi yazılı olarak kabul etti. Ancak antlaşmanın beş yıllık süresi ve Erdel meselesi, bu düzenin geçici olduğunu da gösterir. Macar tahtı üzerindeki Habsburg iddiası hiçbir zaman tamamen sona ermedi ve 1551'den itibaren Erdel üzerinden yeniden alevlenen mücadele, Kanuni'nin son seferi olan 1566 Zigetvar'a kadar sürdü.
1547 ahidnamesi hakkında düşündüklerimiz
1547 antlaşması, Habsburgların Macaristan'daki toprakları için yıllık bir ödeme yapmayı kabul ettiği yazılı bir metin olarak dikkat çeker. Bu ödeme Osmanlı belgelerinde haraç, Habsburg tarafında ise farklı adlarla anıldı; aynı olayın iki dilde nasıl farklı okunduğunu gösteren iyi bir örnektir. Bize göre bu barış, iki imparatorluğun Macaristan'ı fiilen bölüştüğü dönemin ilk resmî belgesidir.
#1
